11.03.2026r. 

12.03.2026r. 

Temat: "Kamienie na szaniec" jako przykład literatury faktu.

Cele:

1. Objaśniam pojęcie "literatura faktu".

2. Udowadniam, że lektura jest przykładem literatury faktu. 

3. Opowiada o autorze lektury.

4. Przedstawiam genezę utworu. 

5. Omawiam problematykę lektury. 

1. Aktywne wprowadzenie:

        a. Czym różnią się poszczególne terminy: fantastyka / fikcja / fakt? 

        b. Który z tych terminów jest odpowiedni dla naszej lektury? 

        c. WAŻNE POJĘCIE:

Literatura faktu: typ utworów narracyjnych o charakterze dokumentalnym, zazwyczaj częściowo zbeletryzowane, mający na celu wiarygodną relację o prawdziwych wydarzeniach

Argumenty:

* dokładne określenie czasu wydarzeń: czas II wojny światowej, od września 1939 r. do sierpnia 1943 r.

* dokładne określenie przestrzeni: Warszawa (gimnazjum, ul. Rakowiecka, Nowy Świat, Mokotów, Pawiak, aleja Szucha); Dębe Wielkie; Palmiry; Kraśnik; Sieczychy.

* autentyzm postaci: wszyscy bohaterowie są postaciami historycznymi: główni bohaterowie, Lechosław Domański "Zeus", Jacek Tabęcki, Urszula Głowacka-Plenkiewicz "Urka", Barbara Sapińska-Eytner.

* autentyzm wydarzeń: wybuch II wojny światowej; okupacja; działalność małego sabotażu i dywersji.

* nazwy organizacji: PLAN; PET; POW; Wawer- Kedyw; AK; Szare Szeregi

• PLAN – Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa; tajna lewicowa organizacja niepodległościowa utworzona 15 października 1939 przez młodych studentów środowiska czasopisma „Orka na Ugorze”, w jej skład wchodziła m.in. młodzież harcerska związana przed wojną z 23 Warszawską Drużyną Harcerzy im. Bolesława Chrobrego „Pomarańczarnia”. W tej grupie do PLAN-u wszedł m.in. Tadeusz Zawadzki ps. „Zośka”

• PET – nieliczna organizacja młodzieży szkolnej „Przyszłość” wywodząca się ze Związku Młodzieży Polskiej. Grupa ta zetknęła się z w roku 1942 włączyła się całkowicie w Szare Szeregi, dając swoich najlepszych ludzi przede wszystkim do Grup Szturmowych

• Wawer – konspiracyjna organizacja Warszawy z lat 1940 do 1944, której celem była akcja Małego Sabotażu. Nazwa organizacji wiąże się z nazwą miejscowości podwarszawskiej, w której okupant dokonał pierwszej w rejonie stolicy masowej zbrodni. W odczuciach ludności warszawy nazwa ta wyrażała nienawiść do hitlerowskich zbrodniarzy

• Kedyw – pełna nazwa Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej – dział organizacyjny Armii Krajowej zajmujący się przeprowadzaniem i organizacją akcji bojowych, zamachów, sabotażu oraz dywersji wymierzonej w rząd Generalnego Gubernatorstwa, niemiecką, nazistowską administrację okupacyjną, policję oraz wojsko stacjonujące na terytorium Generalnego Gubernatorstwa, ziem polskich włączonych do III Rzeszy oraz państwa niemieckiego

• AK – Armia Krajowa (AK) lub Siły Zbrojne w Kraju, kryptonim „PZP” (Polski Związek Powstańczy) – zakonspirowane siły zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego w latach II wojny światowej; działała na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, okupowanej przez Niemcy i ZSRR (po wkroczeniu Armii Czerwonej na terytorium państwa polskiego 4 stycznia 1944). Siły Zbrojne w Kraju były integralną częścią Polskich Sił Zbrojnych, podporządkowaną Naczelnemu Wodzowi.

Największą operacją militarną Armii Krajowej było powstanie warszawskie.

• Szare Szeregi –  kryptonim konspiracyjny Organizacji Harcerzy ZHP, potocznie także całego Związku Harcerstwa Polskiego, w okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej 1939–1945.

2. O autorze:

        a. https://youtu.be/nN7JJrFAahg

        b. 

        c. Przygotujcie notatkę o autorze - możecie skorzystać z tych skrótowych informacji:

druh "Kamyk", pedagog, wychowawca, profesor nauk humanistycznych, współtwórca metodyki zuchowej, instruktor harcerski, harcmistrz, żołnierz Armii Krajowej oraz jeden z ideowych przywódców Szarych Szeregów, przewodniczący Prezydium Rady Naczelnej Związku Harcerstwa Polskiego.

3. Geneza utworu:

Książka powstała na podstawie pamiętnika Tadeusza Zawadzkiego – Zośki. Utwór jest jego zbeletryzowaną wersją. Ale autor uzupełnił zapiski Zośki o własne obserwacje i refleksje oraz o informacje, o których Zośka nie miał pojęcia. Książka jest panoramicznym obrazem walczącej stolicy.

Na kartach opowieści przewijają się liczne postacie konspiratorów, a na ich tle wyróżniają się Alek, Rudy i Zośka. To o nich, o ich przyjaźni, walce, marzeniach, planach i dylematach moralnych mówi autor.

Utwór jest pomnikiem wystawionym przez przełożonego swoim podwładnym i – jak na pomnik przystało – posługuje się konwencją heroiczną. Kamiński towarzyszył swoim bohaterom w dorastaniu i widział, jak z niefrasobliwych chłopców zmieniają się odpowiedzialnych mężczyzn.

Bezpośrednią inspiracją była jedna z najgłośniejszych akcji zbrojnych podziemia w okupowanej Warszawie, czyli udane odbicie więźniów pod budynkiem Arsenału 26 marca 1943 r. Akcję tę przeprowadzili członkowie Szarych Szeregów, którzy chcieli uwolnić z aresztu gestapo swojego kolegę, Jana Bytnara (Rudego) i innych więźniów, którzy byli przewożeni z Alei Szucha na Pawiak. Aleksander Kamiński postanowił opisać to wydarzenie, aby podtrzymać rodaków na duchu w trudnych latach okupacji. Relacja uczestnika akcji, Tadeusza Zawadzkiego (Zośki), spisana po śmierci przyjaciół, stała się podstawą książki Kamienie na szaniec. Jej pierwsze konspiracyjne wydanie ukazało się w lipcu 1943 r.

Skomplikowane, a nawet sensacyjne są perypetie książki na rynku wydawniczym. Kamiński, poruszony śmiercią Rudego i Alka (30.03.1943r.), napisał pierwszą wersję książki w ciągu kilku tygodni i wydał w lipcu 1943 r. z podtytułem "Opowiadanie o Wojtku i Czarnym". Jako autor figurował Juliusz Górecki, a wydawcą było fikcyjne wydawnictwo KOPR. W rzeczywistości „Kamienie na szaniec” zostały wydane przez Tajne Zakłady Wydawnictw Wojskowych. Bohaterowie mieli zaszyfrowane imiona ze względów bezpieczeństwa (żyli jeszcze bliscy bohaterów): Alek to Wojtek, Rudy to Czarny, a Zośka to Staśka. Ta pierwsza wersja książki liczyła 68 stron i kończyła się sceną śmierci Rudego. Aleksander Kamiński połowę honorarium ze wszystkich wydań „Kamieni na szaniec” przekazywał na pokrycie kosztów utrzymania kwatery Batalionu Zośka na Powązkach, gdzie znajdują się mogiły wszystkich bohaterów opowieści.

II wydanie "Kamieni na szaniec" z 1944 r. zostało uzupełnione o dwa rozdziały: Celestynów i Wielka gra, w których autor pisze o działalności i śmierci Tadeusza Zawadzkiego – Zośki. Tego wydania nie zdążono rozkolportować z powodu wybuchu powstania warszawskiego. Po wojnie książkę wydawano niechętnie i w ocenzurowanej formie. Dopiero w 1981 r. ujrzała ona światło dzienne w takiej

formie, jaką nadał jej Kamiński.

Fragment pamiętnika "Zośki": Rano w poniedziałek przygotowanie do ewakuacji Sosnowej, a po południu odprawa starszego harcerstwa ze Stefanem. I znowu z wielkim przejęciem poruszony był temat wodzów i wychowania przez wzajemne oddziaływanie; gdy jednak odprowadzał mnie ze Stefanem do domu, mówił:

- Nie mam już teraz żadnych zmartwień, choćbym nawet chciał - nie mam. Teraz Tadeusz wciąż musi się czymś martwić.

Wieczorem zadzwoniłem do niego: leżał już w łóżku, na bosaka podszedł do telefonu, umówiliśmy się na godzinę ósmą rano przed fontanną. Krótkośmy rozmawiali. "Dobranoc" - powiedział i położył słuchawkę.

4. Geneza tytułu:

        a. Czy wiecie, skąd wziął się tytuł tej książki?

Ulubioną książką Jana Bytnara była powieść Kamienie na szaniec Karola Koźmińskiego, w której autor przedstawił życiorysy legionistów poległych w walce. We wstępie wyjaśnił, że każdy z poległych to "kamień" złożony na szańcu ojczyzny. O tej właśnie książce rozmawiał Rudy z Zośką
i Stanisławem Broniewskim w przeddzień swojego aresztowania. 

Słowa kamienie na szaniec zaczerpnął Koźmiński z wiersza Juliusza Słowackiego Testament mój. Strofę wiersza, w której mowa o poświęceniu dla ojczyzny, recytował Czarny Jaś umierającemu Rudemu, a konający powtarzał słowa o gotowości poniesienia najwyższych ofiar w imię patriotyzmu:

Lecz zaklinam, niech żywi nie tracą nadziei (...)

A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, 

Jak kamienie rzucane przez Boga na szaniec!

Tytułowy szaniec to umocnienie polowe, wyznaczające linię walk. Składa się z wału i z rowu.

        b. Tytuł ma znaczenie zarówno dosłowne, jak i metaforyczne:

Dosłownie: twarda bryła / wał obronny usypany z kamieni 

Metaforycznie; osoby walczące za kraj / walka w obronie ojczyzny, niepoddawanie się okupantowi 

5. Problematyka utworu:

        a. Spójrzcie na słowa otwierające lekturę:

„Posłuchajcie opowiadania o Alku, Rudym, Zośce i kilku innych cudownych ludziach. O niezapomnianych czasach 1939–1943 roku, o czasach bohaterstwa i grozy. Posłuchajcie opowiadania o ludziach, którzy w tych niesamowitych latach potrafili żyć pełnią życia, których czyny i rozmach wycisnęły piętno na stolicy oraz rozeszły się echem po kraju, którzy w życie wcielić potrafili dwa wspaniałe ideały: BRATERSTWO i SŁUŻBĘ”.

        b. O czym według Was jest ta lektura? 

"Kamienie na szaniec" to książka o wielkim patriotyzmie młodych ludzi, którzy w momencie zagrożenia ojczyzny potrafili sprostać potrzebie chwili i chwycili  za broń. Dom rodzinny, szkoła, harcerstwo ukształtowały ich charaktery i patriotyzm. Podjęli walkę, aby zachować ludzką godność i tożsamość narodową. 

Byli zwykłymi młodymi ludźmi, tuż po zdaniu matury, którym przyszło żyć w czasach okrutnych i niezwykłych. Od pierwszych dni okupacji zaczęli szukać sposobów walki z okupantem, wiedzieli, że „Polska przegrała szereg bitew, nie przegrała jednak wojny”. Ich działalność konspiracyjna polegała najpierw na prowadzeniu akcji propagandowych: sporządzali różne napisy, nalepki, rysunki na murach, informujące o tym, że Polska walczy; przeprowadzali akcje gazowania niemieckich lokali, a także sal kinowych, które były miejscem szerzenia niemieckiej propagandy; wybijali szyby u fotografów, którzy wystawiali zdjęcia niemieckich oficerów.

W rocznice świąt narodowych zrywali flagi niemieckie, a rozwieszali flagi 

biało-czerwone; Alek w rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika zdjął z pomnika niemiecką płytę. Ponadto trudnili się kolportażem prasy konspiracyjnej. Oprócz tej zwykłej działalności sabotażowej kończyli szkoły na tajnych kompletach, uczestniczyli w ćwiczeniach wojskowych przygotowujących ich do walki powstańczej z faszystami. 

W listopadzie 1942 r. od działalności sabotażowej przeszli do akcji dywersyjnych, walka z Niemcami nabrała bardziej ostrego i zdecydowanego charakteru: ich akcje polegały teraz na likwidacji wroga, odbijaniu więźniów z Pawiaka i z transportów idących do obozów koncentracyjnych, brali udział w wysadzaniu mostów i torów kolejowych, którymi szły niemieckie transporty wojskowe na Wschód, likwidowali posterunki żandarmerii niemieckiej.

To książka o:

* wojnie

* walce z okupantem

* harcerzach, Szarych Szeregach

* młodych chłopcach i ich dojrzewaniu 

* przyjaźni 

* służbie ojczyźnie 

* poświęceniu dla ojczyzny 

6. Gatunek:

„Kamienie na szaniec” łączą w sobie cechy charakterystyczne dla opowieści i reportażu oraz elementy gawędy harcerskiej. Aleksander Kamiński kilkakrotnie w toku narracji używa określenia „opowieść”.

Do tej formy literackiej przybliżają utwór: chronologiczny układ opisywanych wydarzeń, mnogość sytuacji epizodycznych oraz rozbudowane analizy psychologiczne i socjologiczne. Charakterystyczny dla opowieści jest także narrator, który używa formy gramatycznej „my” i jest świadkiem bądź uczestnikiem zdarzeń. 

Forma fabularna, poddana łagodnej beletryzacji, umożliwia dowolne prowadzenie akcji o charakterze czysto relacyjnym.

Do gawędy harcerskiej, formy, którą często posługiwał się Aleksander Kamiński, upodabnia „Kamienie na szaniec” wstęp, jakim autor opatrzył utwór. Charakterystyczne dla tego gatunku są także liczne, bezpośrednie zwroty do czytelnika oraz swoboda w prowadzeniu wątków. 

        a. Zapiszcie notatkę w formie takiej tabeli:

Literatura faktu: 

•    rzeczywiste wydarzenia, miejsca, bohaterowie, fakty

•    wierność realiom

•    brak fikcji literackiej

Powieść reportażowa:

•    udokumentowana relacja o Szarych Szeregach

•    autor pisze o wydarzeniach, w których brał udział lub znał ich uczestników

•    rekonstrukcja zdarzeń z życia autentycznych postaci

Gawęda harcerska:

•    podkreślenie na wstępie, że to „opowiadanie o Alku, Rudym i Zośce”

•    forma opowieści o czynach bohaterów

•    bohaterami są harcerze

•    przypomina opowieść wygłaszaną ustnie, swobodną relację

7. Motywy:

        * motyw walki z okupantem / motyw wojny 

        * motyw poświęcenia dla ojczyzny 

        * motyw dojrzewania młodzieży polskiej w czasach wojny – „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego ukazują proces dojrzewania młodzieży polskiej, która w dorosłe życia wkracza w czasach, kiedy ich ojczyzna jest okupowana przez wroga. Ci młodzi ludzie, mający zaledwie osiemnaście lat w chwili wybuchu II wojny światowej stają w obliczu konieczności wyboru – pogodzenia się z faktem, że ich kraj znalazł się pod jarzmem niewoli czy też podjęcia czynnej walki z Niemcami. Każdy z nich przez tragicznym wrześniem 1939 roku miał marzenia i ambicje, pragnął zdobywać wykształcenie, kochać. Wojna sprawiła, że musieli dojrzeć emocjonalnie, nauczyć się odpowiedzialności, męstwa i konieczności zabijania drugiego człowieka. Pomimo tego podejmowali również próby samokształcenia się, by w chwili odzyskania niepodległości, przystąpić do odbudowy zniszczonego kraju.

        * motyw śmierci - motyw śmierci jest związany z motywem wojny. Choć w wielu książkach opisujących grozę walki umiera wielu bohaterów, to u Kamińskiego odchodzi trójka głównych bohaterów, co jest pewną innowacją. Przy życiu nie pozostaje żaden z poznawanych przez całą powieść harcerzy, co wydobywa jeszcze bardziej tragedię wojny – zabiera kogo chce, nie trzyma się żadnych zasad.

        * motyw miłości / przyjaźni - ,,Kamienie na szaniec” to historia niezwykłej przyjaźni trójki harcerzy: Tadeusza Zawadzkiego „Zośki”, Aleksego Dawidowskiego „Alka” i Jana Bytnara „Rudego”. Od momentu poznania się w zastępie „Buki” 23. Warszawskiej Drużyny Harcerzy byli gotowi zrobić dla siebie wszystko. Szczególnie widać to w relacji „Zośki” i „Rudego”, których połączyły wspólne sportowe i literackie zainteresowania, podobne poglądy oraz pasje.

Choć w powieści „Kamienie na szaniec” Kamiński nie sportretował wielu dziewcząt, to pozostał wierny faktom i opisał motyw miłości Maćka Dawidowskiego i jego narzeczonej Basi. Przywiązanie tej dwójki do siebie, szczerość i bezpretensjonalność ich młodzieńczych uczuć widać szczególnie w scenie, gdy Basia czuwa przy łóżku umierającego chłopaka.