1.10.2025r.
Temat: Dlaczego "Pan Tadeusz"? Pierwsze spotkanie z poematem.
Cele:
1. Znam biografię Adama Mickiewicza.
2. Potrafię nakreślić okoliczności powstania poematu.
3. Objaśniam znaczenie tytułu utworu.
4. Wyjaśniam sens "Epilogu".
5. Objaśniam cechy charakterystyczne gatunku: epopeja.
6. Omawiam występujące w lekturze motywy literackie.
1. O autorze - przypomnienie wiadomości:
ADAM MICKIEWICZ (1798–1855) – poeta i dramatopisarz uznawany za jednego z najznakomitszych twórców w dziejach polskiego pisarstwa. Jego barwna postać i genialne dzieła do dziś fascynują nie tylko znawców literatury.
Dzieciństwo (zwane przez niego sielskim, anielskim) spędził w drobnoszlacheckim dworku w rodzinnym Zaosiu i pobliskim Nowogródku, gdzie chodził do szkoły. Młodość pisarza to studia literackie na Uniwersytecie Wileńskim, a potem posada nauczyciela w Kownie. Nie był to już okres sielski, ale burzliwy. Zakochany w siostrze przyjaciela, Maryli Wereszczakównie, Mickiewicz ciężko przeżył jej małżeństwo z kim innym. Niektórzy twierdzą, że poeta (i student) celowo upozował się na cierpiętnika, bo tylko miłość nieszczęśliwa uchodziła wówczas za prawdziwą.
Kolejne doświadczenie nie miało nic z udawania – władze carskie osądziły Mickiewicza i kilkunastu jego przyjaciół za uczestnictwo w tajnym Towarzystwie Filomatów. Filomaci wierzyli w potęgę nauki, wartość przyjaźni i siłę młodości, do której Mickiewicz zwracał się w swej Odzie do młodości: „dodaj mi skrzydła!”. Doskonalili swą wiedzę, rozprawiali o przyszłości kraju, przygotowywali się do walki o jego niepodległość. Zesłany wraz z innymi w głąb Rosji Mickiewicz odwiedził Petersburg i Odessę, nawiązywał przyjaźnie, przeżywał miłostki. Znano go już jako autora Ballad i romansów, powieści poetyckiej Grażyna i dramatu Dziady (cz. II i IV). W Rosji powstały słynne Sonety krymskie. Dzięki pomocy przyjaciół Rosjanie wystarali się poecie o paszport, Mickiewicz mógł więc opuścić Rosję i wyruszyć w podróż po Europie.
Bawił w Niemczech, Szwajcarii, we Włoszech, zwiedził Sycylię. W czasie powstania listopadowego (1831) dotarł do Wielkopolski, napisał wtedy Redutę Ordona. Niedługo później w Dreźnie powstała III część Dziadów. W 1832 roku Mickiewicz niemal na całą resztę życia osiadł w Paryżu. Wierzył w rychły przewrót w Europie i odzyskanie przez Polskę niepodległości. Pisał o tym artykuły w redagowanej przez siebie gazecie „Pielgrzym Polski”. Tęsknota za krajem i nadzieja związana z jego wyzwoleniem skłoniły poetę do napisania Pana Tadeusza, ostatniego wielkiego dzieła wieszcza.
Na utrzymanie licznej rodziny (sześcioro dzieci) pozwalały Mickiewiczowi dochody z wykładów literatury w Lozannie i Paryżu.
Twórczość literacka ustępowała teraz miejsca działalności politycznej. Mickiewicz namawiał papieża, by stanął na czele wolnościowego powstania ludów Europy, we włoskiej Lombardii zorganizował legion polski, towarzyszył tworzeniu podobnych oddziałów w czasie wojny Anglii, Francji i Turcji przeciw Rosji. W Stambule nagle zachorował, najpewniej na cholerę. Niespodziewana śmierć poety wzbudziła nawet pogłoski o jego otruciu. Ciało Mickiewicza, którego już za życia uznano za genialnego twórcę, pochowano we Francji. W 1890 roku przeniesiono trumnę do katedry wawelskiej, przy której witały poetę i zarazem żegnały tysiące Polaków.
a. Dla ciekawych: https://fajnepodroze.pl/adam-mickiewicz-ciekawostki/
b. Sprawdź, ile zapamiętałeś - rozwiąż krzyżówkę:
a. Geneza - obejrzyjcie film: https://youtu.be/8VzAUU8Fyic - w trakcie filmu zróbcie notatkę w formie mapy myśli, w której zawrzecie najważniejsze informacje.
Zwróćcie uwagę - Mickiewicz w "Epilogu" (wydanym pośmiertnie) sam wskazuje na przyczyny napisania "Pana Tadeusza". Spójrzcie i wklejcie do zeszytu:
4. Epopeja - o gatunku słów parę:
a. Do jakiego rodzaju literackiego zaliczymy "Pana Tadeusza" i dlaczego? Podajcie argumenty.
EPIKA:
* jest napisany wierszem, ale mówi w nim narrator
* ukazano w nim świat przedstawiony (bohaterowie i zdarzenia w określonym miejscu i czasie)
Literatura jest jednym ze składników budujących tożsamość narodową. Łączy nas nie tylko historia, tradycja czy język, ale także ważne książki, z którymi utożsamiamy się jako naród. A książką, którą uznaje się za szczególnie ważną jest epopeja. I tak Grecy mają „Iliadę” i Odyseję”, Francuzi „Pieśń o Rolandzie”, Niemcy „Pieśń o Nibelungach”, Anglicy „Beowulfa”, Rosjanie „Słowo o wyprawie Igora”, a Polacy „Pana Tadeusza”.
Epopeję zawdzięczamy starożytnym Grekom. Samo słowo "epika" pochodzi od greckiego "epikós", "épos", czyli "słowo", "opowieść". Z tych samych słów, co epika, wywodzi się jeden z najstarszych gatunków literackich - "epos", zwany dziś "epopeją".
Co ciekawe, epos (epopeję) zaliczamy do epiki, mimo że jest napisany wierszem. To dlatego, że opowiada historie.
"Pan Tadeusz" to epopeja narodowa - to określenie przyznawane jest zwykle jednemu dziełu literatury narodowej, które według materiałów historycznych czy tradycji ma najwierniej oddawać charakterystyczne dla epoki rysy narodu lub jego warstwy, osiągając jednocześnie wysoki stopień artyzmu.
b. Karta pracy - epopeja narodowa
* motyw patriotyzmu - jest wszechobecny na kartach dzieła. Wszyscy bohaterowie to patrioci, z niecierpliwością wypatrujący wszelkich wiadomości z kraju i możliwości wyzwolenia ojczyzny. Patriotyzm przejawia się w ich rozmowach, w przestrzeganiu dawnych obyczajów, w kulcie polskości.
* motyw muzyki - w utworze znajdują się mistrzowsko opisane trzy koncerty. Poprzez zastosowanie licznych środków stylistycznych, poeta wspaniale oddaje nastrój i muzykalność opisywanych koncertów. Koncert Wojskiego na rogu to barwna opowieść o łowach, zamknięta w muzycznych scenach. Gra rogu zostaje dodatkowo wzmocniona echem. Słychać w niej odgłosy zwierząt, strzelanie, głosy myśliwych, a wszystko to zamknięte zostaje w dźwiękach. Drugim koncertem jest koncert żab, który zachwyca swą naturalnością Hrabiego. Porównuje go do „harf eolskich”. Trzeci koncert to koncert Jankiela na cymbałach.
* motyw przemiany - Jacek Soplica z awanturnika i zabójcy przemienia się w oddanego i prawego żołnierza, skromnego emisariusza, przyjmuje nazwisko Robak na znak pokory.
* motyw zbrodni - zbrodniarzem staje się Jacek Soplica, który w afekcie zabija Stolnika Horeszkę. Zbrodnia, wynikająca z zemsty, staje się przyczyną wieloletniego konfliktu miedzy rodami. Sam Jacek ma świadomość, że zabił w przypływie złości i rozpaczy, jednak przez okoliczną ludność zostaje uznany za zdrajcę, mordercę i sprzymierzeńca wroga.
* motyw Żyda - Jankiel, stary Żyd, jest Polakiem i patriotą. Jako postać utworu, która co prawda dość rzadko pojawia się na kartach dzieła, pozostaje on równorzędnym bohaterem, który bierze aktywny udział w kluczowych momentach akcji. To Jankiel, dzierżawiąc obie karczmy – jedną, należącą niegdyś do Stolnika i drugą, należącą do Sędziego – dokonał symbolicznego zjednoczenia wrogich sobie miejsc. To typ, który stara się bezkonfliktowo godzić ludzi, który czuje się Polakiem i krzewi polskość, przywożąc z podróży wiadomości z kraju i patriotyczne pieśni. To on jako pierwszy rozpowszechnia w okolicy Mazurek Dąbrowskiego. Od początku jest wtajemniczony w misję księdza Robaka i jego plany powstańcze, rozumie je, wspiera i staje się jego stronnikiem.
