29.01.2026r.

2.02.2026r. 

3.02.2026r. 

Temat: Między uczniami a belframi - obraz szkoły w utworze Stefana Żeromskiego.

1. Szkoła w powieści:

                a. System szkolny w czasie zaborów:

System szkolny: 

• szkoły elementarne, do których uczęszczały także dzieci wiejskie (np. w Owczarach) 

• nauczanie domowe (prywatni nauczyciele – np. Paluszkiewicz) 

• progimnazja obejmujące tylko kilka niższych klas gimnazjum (np. szkoła w Pyrzogłowach – klasy I–IV)

• ośmioklasowe gimnazja kończące się uzyskaniem matury;

 oddzielne szkoły średnie dla chłopców i dziewcząt 

• wyższe uczelnie

Przedmioty nauczania:

* szkoła elementarne - pisanie i czytanie po rosyjsku, podstawowe działania arytmetyczne, religia, śpiew

* szkoły średnie - język rosyjski, języki starożytne (łacina, greka), matematyka, historia - przede wszystkim cerkwi i Rosji, religia, język polski jako nieobowiązkowy, do którego zniechęcano 

                b. Karta pracy:

        c. Nauczyciele: kto został przedstawiony na tej ilustracji? 

1. Iłarion Stiepanycz Ozierskij

2. Ferdynand Wiechowski

3. pan Sztetter

4. Rudolf Leim

                * https://wordwall.net/play/7790/126/505

                * Sztetter uczył języka polskiego. Niegdyś był idealistą, dziennikarzem i tłumaczem, człowiekiem światłym. Teraz musi pracować, żeby utrzymać liczną rodzinę. Poddaje się więc rusyfikacji, jest bierny. Uczniowie go nie szanują, a władze szkolne ignorują.

                * Leim był  z pochodzenia Niemcem, osiedlił się  z rodziną na terenie Polski. Jest jednym z najstarszych profesorów. Kiedyś był wykładowcą historii, języków starożytnych i języka niemieckiego, teraz został zdegradowany - w szkole uczył łaciny. Przyjął postawę ugodową, utrzymuje w klasie porządek, karze za mówienie po polsku, jednak w domu sam używa tego języka.

        

                * Nogacki to nauczyciel arytmetyki. Był sumienny, obowiązkowy i surowy, ale przy tym sprawiedliwy i szanowany przez uczniów.  „Miał swój własny stalowy system” – uczył uczniów myśleć po rosyjsku.

        

                * Majewski był nauczycielem klasy wstępnej, uczył najmłodszych uczniów gimnazjum. Za korepetycje pobiera opłatę, która w rzeczywistości jest łapówką dającą uczniom wstęp do klasy pierwszej.

       

                * Inspektor Zabielskij wykładał język rosyjski oraz nadzorował proces kształcenia. Bardzo skutecznie kontrolował uczniów, szpiegował. Wybranych obdarzał zaufaniem, zapraszał do domu, częstował ciastkami i wpajał im miłość do literatury i kultury rosyjskiej.

2. Rusyfikacja: 

        a. Przypomnienie: rusyfikacja Polaków w okresie zaborów to proces, szczególnie nasilony w okresie zaborów, w którym państwo rosyjskie dążyło do wynarodowienia Polaków poprzez stopniowe narzucanie języka, kultury, sztuki, religii prawosławnej i zwyczajów rosyjskich.

RUSYFIKACJA (zabór rosyjski): rusyfikacja administracji państwowej, rządy kolejnych rosyjskich generałów-gubernatorów z nieograniczoną władzą, wprowadzenie stanu wojennego, nauka w języku rosyjskim, język polski jako nadobowiązkowy, wykładany po rosyjsku, wywłaszczanie, wysiedlenia i zesłania ziemiaństwa na katorgę w głąb Rosji, osadnictwo wojskowych rosyjskich w majątkach polskich ziemian, zakaz zakupu i dzierżawienia ziemi przez Polaków, ingerencja w kwestie wyznaniowe, likwidacja zakonów katolickich, dzieci z małżeństw mieszanych, chrzczone i wychowywane w obrządku prawosławnym, ostra cenzura w kulturze.

W innych zaborach również próbowano wyplenić język i kulturę polską - germanizacja.

GERMANIZACJA (zabór pruski): niemiecki językiem urzędowym, nauka w języku niemieckim nawet języka polskiego i religii, osadnictwo niemieckie i wykupywanie ziemi od polskich właścicieli, od 1904 r. – zakaz budowy nowych domów przez Polaków bez zgody administracji, usunięcie z terenu zaboru pruskiego polskich chłopów, urodzonych w innych zaborach, a pracujących w majątkach tego zaboru, represje wobec duchownych, likwidacja zgromadzeń zakonnych.

Zupełnie inaczej było w zaborze austriackim - to tzw. autonomia galicyjska.

AUTONOMIA GALICYJSKA (zabór austriacki): 1869 r. - wprowadzenie języka polskiego jako urzędowego w administracji i sądownictwie, polscy urzędnicy, namiestnicy Galicji, własny Sejm Krajowy - lojalizm wobec zaborcy, przejęcie władzy Polaków nad oświatą, - uniwersytety w Krakowie i we Lwowie, uprzywilejowana pozycja ziemiaństwa galicyjskiego, trudne położenie chłopstwa 

        b. Rusyfikacja językowo:

Zapiszcie poniższe formy:

* czasownik dk, ndk

* imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe

* przymiotnik

* rzeczownik - ten, kto rusyfikuje

* rzeczownik - sympatyk tego, co rosyjskie

ODPOWIEDZI:

* rusyfikować (ndk), zrusyfikować (dk)

* imiesłowy przymiotnikowe

czynny: rusyfikujący

bierne: rusyfikowany, zrusyfikowany

imiesłowy przysłówkowe

współczesny: rusyfikując

uprzedni: zrusyfikowawszy

* rusyfikacyjny (np. system, polityka)

* rusyfikator

* rusofil

        c. Jak wyglądał proces rusyfikacji przedstawiony w powieści? Czy był on skuteczny? Spójrzcie na poniższe fragmenty:

* "— Nie może być dobrych rezultatów, bo złe jest przygotowanie. Dzieci nie mówią po rosyjsku, więc jakże się mają uczyć w tej szkole, gdzie wykład nauk odbywa się w tym języku. Należy zrzucić pychę z serca i zabrać się do reformy. Wtedy dopiero dziecko może być przyjęte…

— Do jakiejże reformy, panie inspektorze, zabrać się należy? — spytał ów jegomość. — Niechże wiem przynajmniej, czego ci moi chłopcy nie umieją i czego się mają jeszcze uczyć, ażeby mogli zdać do klasy wstępnej. Trzymałem do nich nauczyciela przez półtora roku…

Głuchy szmer poparcia rozszedł się w tłumie.

— Należy jeszcze — zaczął wrzeszczeć inspektor — należy jeszcze mówić z nimi w domu po rosyjsku. Oto, jaka reforma przeprowadzona być musi! Pan wymagasz, żebyśmy przyjmowali pańskich synów do szkoły rosyjskiej, a sam nie umiesz czy nie chcesz mówić po rosyjsku, i do mnie, zwierzchnika tej szkoły, w murach jej ośmielasz się mówić jakimś obcym językiem! Pomyśl pan, czy to nie jest skandal?

— To nie jest bynajmniej skandal, jeżeli ja, nie posiadając żadnego obcego języka, przemawiam do pana inspektora tym, jaki umiem…

— Język rosyjski tu, w tym kraju, nie jest językiem obcym, jak się panu wyrażać podoba… Za pozwoleniem… pańskie nazwisko?"

* "A dziś co? Na własne moje stare oczy widziałem w tamtym pokoju gramatykę języka polskiego napisaną po rosyjsku, w ręce żaka z pierwszej klasy, który się w mojej obecności uczył tej gramatyki polskiej po rosyjsku, tu, w tym domu, w mieście Klerykowie, o którym kronikarz Mateusz, herbu Cholewa, pisze, że „gród ten polski, od niepamiętnych czasów bogactwem słynący, na płaszczyźnie pochyłej jest rozłożony”…" - radca Somonowicz.

* "Częste rewizje, a szczególniej nagłe a niespodziewane wizyty, trwoga oczekiwania, niepokój, że ktoś podsłuchuje, źle oddziaływały na umoralnianą młodzież pod rozmaitymi względami. Pobyt w szkole był dla wszystkich mieszkających na stancjach pobytem w więzieniu. (...)

Cały arsenał sposobów i zaprowadzony system pilnowania do ostatecznych granic posunęły rozdział między nauczycielami i uczniami. (...) W zaprowadzonym systemie strzeżenia uczniowie byli z natury rzeczy, z predestynacji niejako, istotami, które należało śledzić, podglądać, ścigać, łapać i badać. Ponieważ jednak patriotyczna gorliwość śledzących przede wszystkim zwracała uwagę na przestępstwa natury nie tyle moralnej, ile politycznej, więc też cała zwyczajna walka uczniów z nauczycielami przybierała stopniowo cechę głuchego politycznego sporu. (...)

Dyrektor Kriestoobriadnikow wraz z inspektorem Zabielskim była to para polityków nietuzinkowych. Ani pierwszy, ani drugi nie wszczynał grubiańskich awantur z rodzicami i nie prześladował uczniów. Jeżeli tych ostatnich łapano za pomocą groźnego aparatu, to nie w tym jednak celu, ażeby wymierzać tyrańskie kary. Winę zawsze darowywano, a gdy trzeba było ukarać — czyniono to w sposób tak wyrozumiały, taką okazywano pobłażliwość, ażeby młodzian nie czuł na sobie tyrańskiego bicza, lecz miłującą rękę ojca. W razach kiedy zdarzał się spór między uczniem i nauczycielem Polakiem, dyrektor i inspektor stawali zawsze i bezwarunkowo po stronie ucznia, zmniejszali winę, a gdy niepodobna było inaczej, wypraszali u nauczyciela Polaka odpuszczenie kary".

        d. Karta pracy: 

   

3. Niezapomniana lekcja języka polskiego:

        a. Fragment filmu - wysłuchajcie recytacji "Reduty Ordona": https://www.youtube.com/watch?v=O3efQ8yXmFg&t=165s

        b. Czy język polski był przedmiotem lubianym przez uczniów? 

Nie - był to przedmiot nielubiany i nudny dla uczniów, nie znali oni dobrze ani języka, ani literatury. 

        c. Jak zmienia sytuację w szkole pojawienie się nowego ucznia - Bernarda Siegera?

"Na początku trzeciego kwartału, po przyjeździe ze świąt Bożego Narodzenia, uczniowie klasy siódmej zastali nowego kolegę. Był nim Bernard Sieger, wydalony z tejże klasy któregoś gimnazjum w Warszawie. Nikt z klerykowian nie miał wiadomości autentycznych, za co właściwie Sieger był ze stolicy raz na zawsze wypędzony, a do Klerykowa przyjęty. Chodziły tylko niezdecydowane pogłoski, że to „ptaszek”. Z czasem dopiero jeden z ósmoklasistów, któremu zdarzyło się być podczas świąt w Warszawie, oświetlił nieco sprawę, rozgłaszając, że tajemniczy przybysz wyrzucony został za niebłagonadiożnost (nieprawomyślność). Do Klerykowa, według tejże relacji, udało mu się wstąpić za specjalnym zezwoleniem kuratora okręgu naukowego, który znowu miał dać takie zezwolenie dzięki wstawiennictwu jednej ze znakomitych figur wielkiego świata".

          d. Do jakiego czasu przenosi słuchaczy swą recytacją Zygier? 

          e. Jaka była reakcja uczniów na słowa recytacji?

"Uczucia dziecięce i młodzieńcze, po milion kroć znieważane, leciały teraz między słuchaczów w kształtach słów poety, pękały wśród nich jak granaty, świszczały niby kule, ogarniały dusze na podobieństwo kurzawy bojowej. Jedni z nich słuchali wyprostowani, inni wstali z ławek i zbliżyli się do mówcy. Borowicz siedział zgarbiony, podparłszy pięścią brodę i rozpalone oczy wlepił w Zygiera. Dręczyło go przemierzłe złudzenie, że on to wszystko już niegdyś słyszał, że on to nawet gdzieś jakby własnym okiem widział, ale nie mógł pojąć, co będzie dalej — i słuchał, słuchał ze wstrętem i złością, ale z dreszczem dziwnego bólu w piersiach. (…) Borowicz zamknął oczy. Znalazł już wszystko. To ten sam żołnierz, o którym mówił mu przed laty strzelec Noga na pagórku pod lasem. Ten sam, zabity nahajami, leżący w skrwawionej mogile pod świerkiem. Serce Marcina szarpnęło się nagle, jakby chciało wydrzeć się z piersi, ciałem jego potrząsało wewnętrzne łkanie. Ścisnął mocno zęby, żeby z krzykiem nie szlochać. Zdawało mu się, że nie wytrzyma, że skona z żalu. Sztetter siedział na swym miejscu wyprostowany. Powieki jego były jak zwykle przymknięte, tylko teraz kiedy niekiedy wymykała się spod nich łza i płynęła po bladej twarzy".

           f. Czym dla Marcina stała się ta lekcja? Jaki miała na niego wpływ? 

WAŻNE! Recytacja "Reduty Ordona" przez Bernarda Zygiera to przełomowy moment w powieści - tytuł powieści stanowi aluzję literacką do mitu o Syzyfie, który wykonywał bezsensowną, nieustającą pracę. Podobnie można interpretować działania rusyfikatorów, którzy chcieli doprowadzić do zaniku polskiego języka i całej kultury. Plan wygląda na skuteczny. Młodzież mówi po rosyjsku, zdaje się zapominać o swojej tożsamości. Wystarczy jednak jeden sprzyjający moment, by pamięć o własnych korzeniach wróciła. I wtedy głaz wtaczany przez rusyfikatorów zaczyna spadać. 

4. Postać Bernarda Zygiera:

        a. Co wiemy o tej postaci? Dlaczego znalazł się w gimnazjum w Klerykowie? Jak traktowano go w szkole? 

• Bernard Zygier został wyrzucony z siódmej klasy warszawskiego gimnazjum za „nieprawomyślność”, czyli przeciwstawianie się rusyfikacji, i przeniesiony do szkoły na prowincji.

• W klerykowskiej szkole był pod stałą kontrolą, obserwowano go nieustannie, rewidowano, częściej niż innych wzywano do odpowiedzi.

• Początkowo nie mógł uczęszczać na lekcje języka polskiego, pozwolono mu na to po miesiącu.

• Mieszkał u Kostriulewa, zagorzałego rusyfikatora.

• Poza szkołą nie mógł się spotykać z kolegami.

        b. Dlaczego Bernard wyróżniał się pośród innych uczniów? 

* poprosił nauczyciela o zapisanie jego nazwiska w spolszczonej wersji; 

* bardzo chciał uczęszczać na zajęcia języka polskiego, twierdził: „przecież to nasz język ojczysty”; 

* znakomicie władał rosyjskim, swobodnie rozmawiał w tym języku ze Sztetterem o literaturze polskiej; 

* był doskonale przygotowany do lekcji, trafnie odpowiadał na pytania, tłumaczył wiersz, wykonywał zadania z gramatyki; 

* znał patriotyczne utwory z okresu romantyzmu, zakazane przez carską cenzurę;

* otwarcie przyznał, że w Warszawie wraz z kolegami czytali literaturę zabronioną; 

* nie bał się wygłaszać swoich poglądów, był ich pewien;

* pięknie, emocjonalnie wyrecytował z pamięci Redutę Ordona.

        c. Karta pracy:

Postawa Bernarda Zygiera wywarła ogromne wrażenie na uczniach i nauczycielu, dla wielu z nich był to moment przemiany, ożywienia, przebudzenia, powrotu do tożsamości narodowej, na powrót odczuwania przynależności do narodu polskiego.

5. Znaczenie lektury:

        a. Dlaczego Waszym zdaniem ta powieść została umieszczona na liście lektur? Dlaczego warto ją przeczytać? 

26.01.2026r. 

27.01.2026r. 

28.01.2026r. 

Temat: ,,Syzyfowe prace" - geneza powieści oraz elementy świata przedstawionego.

Cele:

1. Poznaję biografię Stefana Żeromskiego.

2. Objaśniam genezę powstania lektury.

3. Opowiadam o świecie przedstawionym powieści. 

4. Interpretuję znaczenie tytułu utworu. 

5. Opowiadam o języku powieści.

6. Poznaję gatunek powieści. 

1. O autorze:

        a. Film: https://www.youtube.com/watch?v=3bPOVfwqDRw

        b. Na podstawie filmu stwórz krótką notkę o autorze - podaj lata życia, kim był, pod jakimi pseudonimami tworzył, jak był nazywany, jakie utwory stworzył

        c. Żeromski traktował pisanie jako swoistą pracę dla narodu:

"Byłem zawsze jak dobosz, który biegnie bez tchu obok spracowanego szeregu, znany takt wybijając pałkami"

2. Geneza utworu:

        a. Z życia autora:

Pracę nad "Syzyfowymi pracami" Żeromski rozpoczął w Szwajcarii, gdzie w latach 1892-1896 pracował w polskim muzeum historycznym w Rapperswilu, porządkując ideową spuściznę Wielkiej Emigracji po powstaniu listopadowym. 

W Szwajcarii miał również możliwość przyjrzenia się systemowi szwajcarskiej edukacji. Refleksje pisarza można odnaleźć w rozmyślaniach inspektora Jaczmieniewa, który w drugim rozdziale książki z tęsknotą wspomina czas, gdy poznawał metody pracy z dziećmi w Szwajcarii. Z obrazem szwajcarskiej szkoły, nieupolitycznionej, uczącej samodzielności myślenia, pisarz skontrastował obraz szkoły poddanej bezwzględnej rusyfikacji.  

Powieść napisana przez Stefana Żeromskiego pod pseudonimem Maurycy Zych ukazała się pierwotnie w czasopiśmie „Nowa Reforma” w 1897 roku. Natomiast na terenie zaboru rosyjskiego w 1909 wydano ją pod tytułem Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace.

WAŻNE: Autentyczne wydarzenia z życia Stefana Żeromskiego stały się inspiracją do napisania powieści ,,Syzyfowe prace”.  Autobiografizm jest widoczny w wydarzeniach, bohaterach, miejscach - w całej fabule.

        b. Notatka do uzupełnienia:

3. Świat przedstawiony: 

        a. Czas akcji:

XIX wiek - lata 1872-1884

Rozpoczęcie akcji

4 stycznia ok. 1872 r. (lub 1871 r.)  - państwo Borowiczowie odwożą ośmioletniego Marcina do szkoły w Owczarach.

Data roczna nie pada w książce, wiemy jednak, że akcja rozpoczyna się, gdy Marcin ma 8 lat i wiemy również, że gdy pani Borowiczowa spodziewała się dziecka, powstanie styczniowe chyliło się ku upadkowi - był to zatem rok 1864 r. (lub koniec roku 1863). Marcin Borowicz urodził się więc prawdopodobnie w 1864 roku, a akcja powieści rozpoczyna się 8 lat później.

Zakończenie akcji

wrzesień ok. 1884 r. (według niektórych badaczy 1881 lub 1882 ) – Marcin, po zdaniu matury, a przed rozpoczęciem studiów w Warszawie, wraca do Klerykowa i tam dowiaduje się, że Biruta wyjechała do Rosji.

Trudno doliczyć się liczby lat, które wyznaczają okres przebiegu akcji. Większość opracowań zamyka akcję w 10 latach, podając, że Marcin jako maturzysta ma 18 lat. Jednak w rozdziale XII narrator tak mówi o Marcinie: "Raptowne zdruzgotanie ustalonych wierzeń wprowadziło osiemnastoletniego szóstoklasistę do całkowicie nowego świata". Zatem w ósmej klasie, gdy Marcin zdaje maturę, ma raczej 20 lat. 

       * Kontekst historyczny:

– okres zaborów, sytuacja Polaków w zaborze rosyjskim po upadku powstania styczniowego (powstanie styczniowe: 1863 - 1864) - czas wzmożonych represji, konfiskaty majątków, podział społeczeństwa na tych, którzy biernie poddają się zmianom, i nielicznych walczących patriotów;

– postępująca rusyfikacja, kolejne zaostrzenie rygorów szkolnych (szczególnie po 1879 r., gdy kuratorem okręgu szkolnego został Apuchtin), w szkole obowiązkowe uczenie po rosyjsku);

 

- zmiana nazw ulic, stacji kolejowych na rosyjskie, wprowadzanie się Rosjan do Klerykowa, wprowadzenie języka rosyjskiego jako języka urzędowego (polski traktowany jest jako język "miejscowy").

       * Retrospekcje:

– wspomnienia radcy Grzebickiego o wjeździe cara Mikołaja I do Warszawy, aby koronować się na króla Polski (1829 r.)

– rozmyślania pani Borowiczowej nad przyszłością syna nakładające się na przerażające wspomnienia z czasów powstania listopadowego (1830–1831) i styczniowego (1863–1864),

– opowieści strzelca Szymona Nogi o Kosturze i powstańcu wleczonym przez dwóch Rosjan, którego mogiłę znaczy czarny spróchniały krzyż na drzewie (obojętność Marcina, ale też świadomość krzywdy wyrządzonej jego rodzinie),

- Wspomnienia dzieciństwa Andrzeja Radka (dom rodzinny w Pajęczynie Dolnym, nauka w progimnazjum w Pyrzogłowach).

        b. Miejsce akcji - akcja powieści rozgrywa się na zieiach polskich będących pod zaborem rosyjskim:

* Owczary – tu Marcin kończył szkołę elementarną.

* Kleryków – tu znajdowało się gimnazjum Borowicza i Radka.

Miejsca:

1. Mieszkanie prof. Majewskiego; Marcin Borowicz przychodził do niego na korepetycje przed egzaminem wstępnym do gimnazjum.

2. Stancja p. Przepiórkowskiej (Starej Przepiórzycy), gdzie Marcin Borowicz mieszkał w czasie pierwszych lat nauki w gimnazjum.

3. Pokoik u państwa Płoniewiczów, w którym zamieszkał Andrzej Radek po przyjeździe do Klerykowa w zamian za korepetycje dla Władzia, syna Płoniewiczów.

4. Sala teatralna, Marcin Borowicz był widzem rosyjskiej sztuki, czym zyskał sobie przychylność władz szkolnych.

5.  Gmach Starego Browaru (tzw. górka Gontali), na którego poddaszu uczniowie prowadzili konspiracyjne spotkania naukowe i patriotyczne.

* Gawronki – rodzinna miejscowość Marcina Borowicza (dom rodzinny i okolice).

* Pajęczyn Dolny – rodzinna miejscowość Andrzeja Radka (to miejsce z przeszłości - przywołane w retrospekcji, podobnie jak Pyrzogłowy, gdzie Radek uczęszczał do progimnazjum).

WAŻNE: miejsca akcji „Syzyfowych prac” miały swoje odpowiedniki w rzeczywistości. Gawronki są wiernym opisem rodzinnego domu Stefana Żeromskiego – Ciekot, Owczary – miejscowości Psary, w której pisarz uczył się do egzaminów wstępnych, a Kleryków – Kielc, gdzie autor dzieła uczęszczał do gimnazjum.

        c. Bohaterowie:

Marcin Borowicz, Andrzej Radek, Bernard Zygier

Walenty i Helena Borowiczowie, inspektor Jaczmieniew, Anna Stogowska "Biruta", Antoni Paluszkiewicz "Kawka"

        d. Wątki - fabuła spaja trzy wątki: 

1. psychologiczny (dojrzewanie Marcina Borowicza): główny wątek „Syzyfowych prac” związany jest z postacią Marcina Borowicza. Czytelnik poznaje bohatera w wieku ośmiu lat i przez jedenaście lat śledzi dojrzewanie emocjonalne chłopca. Marcin przeżywa rozstanie z rodzicami, pierwsze problemy z nauką w szkole elementarnej w Owczarach, a później w klerykowskim gimnazjum. Musi nauczyć się samodzielności i radzić z przytłaczającą samotnością.

2. społeczny (droga życiowa Andrzeja Radka): Andrzej Radek jest synem biednego fornala. Od najmłodszych lat zmuszano go do pracy na dworze przy pilnowaniu gęsi i świń.  Jego życie radykalnie zmienia się w chwili, kiedy zostaje dostrzeżony przez korepetytora paniczów – Antoniego Paluszkiewicza. Schorowany nauczyciel uczy chłopca czytać i pisać. Widząc jego postępy, postanawia umieścić Radka w progimnazjum. Za własne oszczędności opłaca mu stancję i naukę w Pyrzogłowach. Potem chłopiec trafia do Klerykowa. 

3. patriotyczny (działalność konspiracyjna Bernarda Zygiera): problemem, który poruszył Stefan Żeromski w „Syzyfowych pracach” jest rusyfikacja polskiej młodzieży, która musiała dorastać w latach po upadku powstania styczniowego i wzmożonej akcji wynaradawiania, podjętej przez władze carskie.Proces rusyfikacji głównego bohatera powieści przerywa pojawienie się nowego ucznia w szkole – Bernarda Zygiera. Przybysz z Warszawy, członek tajnych kółek młodzieży polskiej, jest bardziej świadomy ojczyzny niż gimnazjaliści z Klerykowa. Dzięki niemu poznają prawdę o powstaniu listopadowym, a później jednoczą się na spotkaniach, na których poznają historię i literaturę Polski.

        e. O czym jest ta powieść? 

* O losach bohaterów: Marcina Borowicza, Andrzeja Radka, Bernarda Zygiera, Anny Stogowskiej, czyli o sytuacji młodzieży polskiej w drugiej połowie XIX w. w zaborze rosyjskim.

* O Polsce. O trudnym życiu Polaków po upadku powstania styczniowego. 

* O metodach i skutkach rusyfikacji. O różnych postawach Polaków wobec rusyfikacji.

* O dojrzewaniu Marcina do bycia Polakiem.

* O szkole.

---> Motywy:

* dorastanie/młodość - Bohaterowie od najmłodszych lat muszą uczyć się samodzielności, poznają smak pierwszych smutków i radości, przeżywają chwile strachu i wzruszenia. Dojrzewają emocjonalnie popełniając błędy, które stanowią dla nich osobistą lekcję życia. 

* przyjaźń/miłość - Historia krótkiej miłości Marcina Borowicza do uczennicy gimnazjum żeńskiego, Anny Stogowskiej to opowieść o uczuciu niespełnionym i nieszczęśliwym. 

* patriotyzm - Ojczyzna dla bohaterów powieści Stefana Żeromskiego jest czymś nieistotnym, nieznanym i niezrozumiałym. Gimnazjaliści, poddawani rusyfikacji, poznają Polskę przez pryzmat sfabrykowanych podręczników historii. Zmuszani do mówienia i myślenia po rosyjsku powoli zapominają o swoim pochodzeniu. Dopiero lekcja języka polskiego i śmiałe wystąpienie Bernarda Zygiera zmienia nastawienie polskiej młodzieży do pojęcia ojczyzny. Zaczynają poznawać historię i literaturę własnego narodu, dojrzewają do stawienia oporu uciskowi politycznemu i walki o wolność Polski. Osamotnieni w szkole, odizolowani od wpływu domu rodzinnego nie potrafią utożsamiać się ze swoim narodem. Dopiero świadomość narodowa, którą budzi w sercach chłopców recytacja „Reduty Ordona”, uczy ich, z czym się wiąże patriotyzm.

        f. Interpretacja tytułu:

Tytuł powieści stanowi aluzję do mitu o Syzyfie, wykonującym bezsensowną, nieustającą pracę - syzyfowa praca to praca nieprzynosząca efektu i niekończąca się, mimo włożonego w nią wysiłku.

Z jednej strony określenie to można odnieść do działań nauczycieli i urzędników, którym ostatecznie nie da się zrusyfikować młodzieży. To wysiłki zaborców dążących do całkowitej rusyfikacji; zmagali się oni z oporem polskiej młodzieży, a kiedy sądzili, że są już u celu i młodzi ludzie ulegli ich presji (np. początkowa sympatia Marcina wobec rosyjskich nauczycieli), to dzięki takim osobom, jak Zygier, musieli rozpoczynać swój trud od początku.

Z drugiej strony do pracy Syzyfa można porównać także nieustanny wysiłek młodzieży, stawiającej opór rusyfikacji i dążącej do zachowania polskości - to utrzymanie polskości, polskiej mowy, tradycji, kultury

        

        g. Ważne terminy: 

* rusyfikacja - narzucanie kultury rosyjskiej, języka rosyjskiego jako obowiązujących, metoda stosowana w okresie zaborów przez władze carskie. Akcja rusyfikacyjna stanowiła ściśle zaplanowaną i stale kontrolowaną operację na narodzie. Ideologowie rusyfikacji kierowali tym procesem z samej Moskwy. Niezawodnie miały działać nawet najniższe organa rosyjskie, odpowiedzialne za eliminację polskiej kultury w miastach i na wsiach.

Władzom carskim przeszkadzał przede wszystkim język. To polska mowa była przecież nośnikiem narodowych zwyczajów, tradycji i idei patriotycznych. W języku zachowane były fakty historyczne z dziejów Polski i duch narodu. O ile jednak trudno o wynarodowienie starszej części społeczeństwa, o tyle szkoła stanowiła doskonałe pole do pracy dla rusyfikatorów – jak sądziły carskie władze. 

Już w Owczarach Marcinek Borowicz styka się z zakazem mówienia po polsku. Wiechowski wykonuje swoją syzyfową pracę, wpajając polskim dzieciom obcy alfabet, gramatykę, tradycje, a nawet zwyczaje religijne. Katolicyzm jest dyskryminowany równie silnie, co polskość.

* rusofil - sympatyk tego, co rosyjskie

4. Gatunek:

        a. "Syzyfowe prace" można nazwać powieścią obyczajowo psychologiczną. 

Wątek psychologiczny jest pierwszoplanowy - wszystkie wydarzenia związane z dojrzewaniem bohatera (stany uczuciowe, zachowania dorastającego chłopca).

Wątki obyczajowe:

- wątek "starej Przepiórzycy"

- wątki związane z życiem w miasteczku

Ze względu na główny temat powieści, jakim jest dorastanie Marcina Borowicza, książkę też określa się czasami powieścią o dojrzewaniu.

WAŻNE! TO NIE POWIEŚĆ HISTORYCZNA! Akcja powieści historycznej przedstawia okres dziejowy zamknięty dla pisarza - wcześniejszy niż epoka, w której żyje i pisze. Akcja "Syzyfowych prac" toczy się w latach współczesnych Żeromskiemu - to lata jego dzieciństwa i młodości. 

Książka ta ma walory historyczne i dokumentalne, natomiast nie jest powieścią historyczną! 

 

5. Język powieści:

        a. Język narratora jest emocjonalny, dla lepszego oddania realiów opisywanego świata nasycony:

• żargonem uczniowskim (np. „Pewnej galówki w grudniu obydwaj bryknęli za miasto przed nabożeństwem, które w miejscowym kościele miało się odbyć o godzinie dziesiątej”.);
• rusycyzmami (np. „Była to najbardziej zjadliwa forma obrusienja, bo dobrowolnie, we wnętrzu własnych czaszek, stopniowo zaprowadzana przez młodzież".);
• czasem gwarą (np. „Zdarzyło się pewnego razu, że mu karbowy wytatarował postronkiem skórę na plecach".).
• w opisach narrator stosuje środki stylistyczne, które sprawiają, że nabierają one wymiaru symbolicznego