- Duchy, zjawy, potwory, wampiry? Jak najbardziej!
- Nie ma po co się uczyć. Trzeba mieć podstawy wiedzy, ale patrzeć sercem.
- Tylko genialna jednostka pomoże Polsce odzyskać niepodległość.
- Literatura jest po to, by przedstawić równoległy świat, by umocnić ówczesnych. Dobrze upiększać, mieszać style.
Pozytywizm:
- Nie skupiamy się na świecie, którego nie widać gołym okiem.
- Należy z wiedzą dotrzeć wszędzie, kształcić każdego, za darmo!
- Tylko silne społeczeństwo pomoże Polsce odzyskać niepodległość.
- Literatura? Piszemy jak jest, nie upiększamy. Jak ktoś cierpi, to nie ma w tym nic szlachetnego e
2. Wyjaśnienie znaczenia i pochodzenia nazwy epoki. (Na co wskazuje nazwa „pozytywizm”?, s. 84):
a. Co to za czasy?
"Ta epoka ma swój porządek. Po klęsce powstania styczniowego wyczerpały się marzenia o szybkim odzyskaniu niepodległości. Pozytywiści proponowali, by czas niewoli zamieniać w okres intensywnej pracy na rzecz społeczeństwa. Banał? Niezupełnie. Program pozytywistów był świadomą alternatywą wobec romantycznej idei "ojczyzny intymnej". Mówił o potrzebie budowy życia publicznego, o kształtowaniu świadomości obywatelskiej, o pożytkach krytycznego stosunku wobec przeszłości."
G. Borkowska, Pozytywiści i inni, Warszawa 1995, s.5
Pozytywizm podkreśla znaczenie wiedzy empirycznej i naukowości, a wzorem są w nim nauki przyrodnicze. Odrzuca przez to teologię oraz klasyczną metafizykę jako nieuprawnione spekulacje (ale nie zawsze ontologię jako ogólną naukę o bytach). Elementem pozytywizmu jest naturalizm, często też fizykalizm i ateizm, rzadziej materializm. Pozytywizm przeważnie odrzuca istniejące religie jako zabobony oparte na fikcjach, choć sam Comte proponował zastąpienie ich przez humanistyczną religię ludzkości. Prekursorem pozytywizmu był brytyjski empirysta i sceptyk David Hume.
POZYTYWIZM TO:
- rewolucja przemysłowa
- walka o prawa kobiet
- ostateczny koniec feudalizmu
- koniec szlachty
- nowe klasy społeczne
- wzrost znaczenia mieszczaństwa
- narodziny kapitalizmu
- pojawia się teoria ewolucji Darwina
Druga rewolucja przemysłowa:
- produkcja na skalę przemysłową
- dynamiczny rozwój fabryk
- dynamiczny rozwój miast
- nowe wynalazki: silnik, dynamit, telefon, żarówka
b. Tło polityczne i społeczne
Europa: dynamiczny rozwój nauk przyrodniczych, postęp naukowo-techniczny, urbanizacja, narodziny kapitalizmu i nowych klas społecznych: burżuazji i proletariatu
Polska: konsekwencje upadku powstania styczniowego (nasilające się represje), prześladowania Polaków, zsyłki na Syberię, konfiskata majątków, wytężona praca społeczeństwa polskiego na przecz poprawy sytuacji społeczno-politycznej, utrata uprzywilejowanej pozycji przez szlachtę, rozwój miast
Życie w pozytywizmie:
- masowa migracja do miast
- pracę uznawano za źródło prestiżu i awansu społecznego
- w miastach na ulicach montowano lampy, które miały sprawić, iż było tam bezpieczniej
- modne stało się odwiedzanie znajomych, chodzenie do teatru lub kawiarni
- ubiór codzienny stał się bardziej elegancki, jednakże mniej wygodny – mężczyźni nosili garnitury, a kobiety suknie z gorsetami
Ważne wydarzenia:
* Powstanie styczniowe wybuchło 22 stycznia 1863 roku i upadło jesienią 1864 roku. Było najdłuższym i największym powstaniem ze strony Polaków i zyskało poparcie międzynarodowej opinii publicznej. Miało ono charakter wojny partyzanckie.
* Rusyfikacja: po powstaniu styczniowym, władze rosyjskie przystąpiły do rusyfikacji polaków, czyli do wynarodowienia ich. Sposobami rusyfikacji były:
- Wprowadzenie języka rosyjskiego jako języka urzędowego, wprowadzenie języka rosyjskiego jako języka urzędowego
- Wprowadzenie języka rosyjskiego jako języka wykładowego w szkołach
- Wywłaszczenia (pozbawienie majątku) i wysiedlenia
- Likwidacja kościoła unickiego
* Cenzura:
- Podlegały pod nią wszystkie druki
- Najbardziej cenzurowano literaturę piękną
- Zabraniała pisania wprost o współczesnych wydarzeniach historycznych.
- Za kontrole wszystkich druków odpowiadał Warszawski Komitet Cenzury
c. Filozofia:
* scjentyzm - August Comte: jedynym pewnym źródłem wiedzy jest nauka, w sposób ścisły należy zajmować się tylko ty, co jest doświadczalne
* ewolucjonizm - Karol Darwin, Herbert Spencer - wszechświat, czyli przyroda i społeczeństwo podlega ewolucji, czyli nieustannej przemianie, w której formy życia gorzej dostosowane zastępowane są przez te lepiej dostosowane
* organicyzm - Herbert Spencer - społeczeństwo rozwija się i funkcjonuje tak jak organizm biologiczny, osłabienie jednej części powoduje słabość i chorobę całego społeczeństwa
* utylitaryzm - John Stuar Mill - idealne społeczeństwo powinno opierać się na utożsamieniu dobra jednostki z dobrem ogółu, człowiek jest szczęśliwy wtedy, gdy jest użyteczny dla społeczeństwa
* marksizm - Karol Marks - przekonanie o nieustannej walce klasy posiadaczy i klasy wyzyskiwanych, która musi doprowadzić do rewolucji i powstania społeczeństwa bezklasowego
* determinizm - Hipolit Taine - wszelkie zdarzenia są uwarunkowane związkiem przyczynowo - skutkowym, na dzieje ludzkości wpływają różne czynniki, jak np. klimat, rasa, środowisko, moment historyczny
3. Rozmowa na temat ram czasowych pozytywizmu i ważnych wydarzeń kształtujących światopogląd nowej generacji. (Od kiedy do kiedy?, s. 84)
4. Przedstawienie problematyki, którą zajmowali się publicyści, literaci i artyści mieszkający na ziemiach polskich w okresie pozytywizmu. (Ważne sprawy twórców pozytywizmu, s. 85):
a. Pojęcia kluczowe dla zrozumienia epoki:
Spór młodych ze starymi
Po upadku powstania styczniowego w prasie rozgorzały dyskusje skupiające się na sensie walki o niepodległość. Część gazet przyjmowała konserwatywny punkt widzenia ( np. "Tygodnik Ilustrowany"), Byli też młodzi, nawołujący do zmiany postaw, użytecznego działania i pracy na rzecz społeczeństwa (Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Aleksander Świętochowski, Piotr Chmielowski).
Zaprzestanie idei walki zbrojnej
Romantyczna idea walki zbrojnej o wolność nie była kontynuowana przez pozytywistów, którzy szanowali patriotyczne zrywy i ich uczestników, ale krytycznie odnosili się do kolejnych podonych działań z góry skazanych na porażkę. W miejsce walki zbrojnej namawiali do pracy na rzecz rozwoju kraju.
Praca organiczna
czyli działanie mające na celu przede wszystkim rozwój społeczno-gospodarczy wszystkich zamieszkujących polskie ziemie; wśród postulatów znalazło się unowocześnienie rolnictwa, handlu, rozwinięcie przemysłu; praca organiczna zakładała ogólny rozwój cywilizacyjny.
Praca u podstaw
czyli postulat szerzenia (głównie przez warstwy uprzywilejowane, tj. inteligencję i duchowieństwo) edukacji i świadomości narodowej wśród najuboższych; program zakładał alfabetyzację ludu i miał podnieść poziom życia najuboższych.
Uwłaszczenie chłopów, konieczność uprzemysłowienia rolnictwa i popowstaniowe represje dotykające właścicieli ziemskich spowodowały znaczne pogorszenie się sytuacji szlachty (tzw. wysadzenie szlachty z siodła).
Ziemie polskie stanowiły największe w Europie skupisko Żydów, działających głównie na polu rzemiosła, przemysłu i handlu. Asymilacja zakładała integracje narodową i kulturową Żydów z ludnością polską.
Jedną z najważniejszych dla pozytywistów spraw stała się emancypacja kobiet, kobiety pozostawione same sobie musiały utrzymywać rodziny, chociaż nie były do tego przygotowywane. Nauka praktycznych umiejętności nie należała do programu nauki kobiet.
Pozytywiści przeciwstawiali się polityce Prus i Rosji dążących do wynarodowienia Polaków. Rozbudzali w rodakach patriotyczne uczucia i popierali działania służące wzmacnianiu wspólnoty narodowej.
b. Jaka jest literatura polska doby pozytywizmu? Jej cechy to:
* realizm - sposób ukazywania w sztuce otaczającego nas świata w sposób zgodny z wiedzą o społeczeństwie i rzeczywistości
* naturalizm - sposób ukazywania natury oraz rzeczywistości społeczeństwa w sposób maksymalnie wierny i bez upiększeń
* tendencyjność i utylitaryzm - literatura tendencyjna - charakteryzuje ją dydaktyzm i propagowanie treści ideowych; ma wskazywać wzorce postępowania i piętnować niepożądane postawy
* dominacja prozy epickiej
* nowy typ bohatera
* język ezopowy - język ezopowy (mowa ezopowa) - formowanie wypowiedzi tak, aby jej treści zostały zasugerowane w sposób utajony, pośredni, zawoalowany; z założenia tekst winien być zrozumiały dla odbiorcy; mowy ezopowej używano np. do przekazywania treści zakazanych przez cenzurę polityczną
c. Twórcy doby pozytywizmu:
* Bolesław Prus * Honore Balzac
* Eliza Orzeszkowa * Charles Dickens
* Henryk Sienkiewicz * Emil Zola
* Maria Konopnicka * Gustaw Flaubert
* Adam Asnyk * Fiodor Dostojewski
* Lew Tołstoj
* Mikołaj Gogol
d. Pozytywizm to czas rozwoju prasy
Do zadań pozytywistycznej prasy należało:
* propagowanie i rozpowszechnianie zdobyczy cywilizacyjnych,
* prezentowanie pozytywistycznych idei (nagłaśniała program pracy u podstaw i pracy organicznej),
* kształtowanie opinii publicznej,
Głównymi ośrodkami wydawania prasy były Warszawa, Kraków, Lwów i Poznań.Dynamiczny rozwój prasy poskutkował rozwojem nowego zawodu - dziennikarza, którego rolę wcześniej pełnili pisarze.
e. Motywy wykorzystywane w literaturze doby pozytywizmu:
* praca"Lalka", "Nad Niemnem"
* asymilacja Żydów "Lalka", "Mendel Gdański"
* emancypacja kobiet "Lalka", "Emancypantki"
* społeczeństwo "Lalka", "Nad Niemnem"
* miłość do ojczyzny "Potop", "Krzyżacy", "Gloria victis", "Nad Niemnem"
* miasto "Lalka"
* filantropia "Lalka", "Dobra pani"
* dziecko "Antek"
5. Sformułowanie głównych dążeń sztuki realizmu. (Sztuka realizmu, s. 86–87)
6. Odszukanie przykładów dzieł polskich artystów malarzy z epoki pozytywizmu i określenie ich tematyki. (ćw. 1., s. 87)
7. Zadanie pracy domowej. (ćw. 2., s. 87)
8. Aktywne zakończenie:
a. Dla zainteresowanych - wiek wynalazków: https://www.youtube.com/watch?v=s286sP5NrEM
b. Wklejka:
