1.10.2025r. 

Temat: Dlaczego "Pan Tadeusz"? Pierwsze spotkanie z poematem. 

Cele:

1. Znam biografię Adama Mickiewicza.

2. Potrafię nakreślić okoliczności powstania poematu.  

3. Objaśniam znaczenie tytułu utworu. 

4. Wyjaśniam sens "Epilogu". 

5. Objaśniam cechy charakterystyczne gatunku: epopeja. 

6. Omawiam występujące w lekturze motywy literackie. 

1. O autorze - przypomnienie wiadomości:

ADAM MICKIEWICZ (1798–1855) – poeta i dramatopisarz uznawany za jednego z najznakomitszych twórców w dziejach polskiego pisarstwa. Jego barwna postać i genialne dzieła do dziś fascynują nie tylko znawców literatury.
Dzieciństwo (zwane przez niego sielskim, anielskim) spędził w drobnoszlacheckim dworku w rodzinnym Zaosiu i pobliskim Nowogródku, gdzie chodził do szkoły. Młodość pisarza to studia literackie na Uniwersytecie Wileńskim, a potem posada nauczyciela w Kownie. Nie był to już okres sielski, ale burzliwy. Zakochany w siostrze przyjaciela, Maryli Wereszczakównie, Mickiewicz ciężko przeżył jej małżeństwo z kim innym. Niektórzy twierdzą, że poeta (i student) celowo upozował się na cierpiętnika, bo tylko miłość nieszczęśliwa uchodziła wówczas za prawdziwą.
Kolejne doświadczenie nie miało nic z udawania – władze carskie osądziły Mickiewicza i kilkunastu jego przyjaciół za uczestnictwo w tajnym Towarzystwie Filomatów. Filomaci wierzyli w potęgę nauki, wartość przyjaźni i siłę młodości, do której Mickiewicz zwracał się w swej Odzie do młodości: „dodaj mi skrzydła!”. Doskonalili swą wiedzę, rozprawiali o przyszłości kraju, przygotowywali się do walki o jego niepodległość. Zesłany wraz z innymi w głąb Rosji Mickiewicz odwiedził Petersburg i Odessę, nawiązywał przyjaźnie, przeżywał miłostki. Znano go już jako autora Ballad i romansów, powieści poetyckiej Grażyna i dramatu Dziady (cz. II i IV). W Rosji powstały słynne Sonety krymskie. Dzięki pomocy przyjaciół Rosjanie wystarali się poecie o paszport, Mickiewicz mógł więc opuścić Rosję i wyruszyć w podróż po Europie.
Bawił w Niemczech, Szwajcarii, we Włoszech, zwiedził Sycylię. W czasie powstania listopadowego (1831) dotarł do Wielkopolski, napisał wtedy Redutę Ordona. Niedługo później w Dreźnie powstała III część Dziadów. W 1832 roku Mickiewicz niemal na całą resztę życia osiadł w Paryżu. Wierzył w rychły przewrót w Europie i odzyskanie przez Polskę niepodległości. Pisał o tym artykuły w redagowanej przez siebie gazecie „Pielgrzym Polski”. Tęsknota za krajem i nadzieja związana z jego wyzwoleniem skłoniły poetę do napisania Pana Tadeusza, ostatniego wielkiego dzieła wieszcza.
Na utrzymanie licznej rodziny (sześcioro dzieci) pozwalały Mickiewiczowi dochody z wykładów literatury w Lozannie i Paryżu.
Twórczość literacka ustępowała teraz miejsca działalności politycznej. Mickiewicz namawiał papieża, by stanął na czele wolnościowego powstania ludów Europy, we włoskiej Lombardii zorganizował legion polski, towarzyszył tworzeniu podobnych oddziałów w czasie wojny Anglii, Francji i Turcji przeciw Rosji. W Stambule nagle zachorował, najpewniej na cholerę. Niespodziewana śmierć poety wzbudziła nawet pogłoski o jego otruciu. Ciało Mickiewicza, którego już za życia uznano za genialnego twórcę, pochowano we Francji. W 1890 roku przeniesiono trumnę do katedry wawelskiej, przy której witały poetę i zarazem żegnały tysiące Polaków.

        a. Dla ciekawych: https://fajnepodroze.pl/adam-mickiewicz-ciekawostki/       

        b. Sprawdź, ile zapamiętałeś - rozwiąż krzyżówkę:

        

        c. Wklejka:

2. Dlaczego "Pan Tadeusz"?

"Sam Mickiewicz, kiedy późną jesienią 1832 roku zaczynał pisać pierwszą wersję poematu, który jawił mu się wówczas zaledwie jako niewielka sielanka, nie spodziewał się, że stworzy "historię szlachecką", nie miłosną jedynie opowieść, że da nam szeroką panoramę losu Polaków na Litwie i dzięki jego niepospolitemu talentowi oraz pracowitości powstanie arcydzieło literatury, nie mające sobie równych ani wcześniej, ani później". Pan Tadeusz we fragmentach z komentarzem dla uczniów, studentów i nauczycieli / Adam Mickiewicz ; wyb., wstęp i komentarze Marek Piechota

      

        a. Geneza - obejrzyjcie film: https://youtu.be/8VzAUU8Fyic - w trakcie filmu zróbcie notatkę w formie mapy myśli, w której zawrzecie najważniejsze informacje. 

Zwróćcie uwagę - Mickiewicz w "Epilogu" (wydanym pośmiertnie) sam wskazuje na przyczyny napisania "Pana Tadeusza". Spójrzcie i wklejcie do zeszytu:

        b. Tytuł dzieła kluczem do jego odczytania! 

Uzupełnijcie notatkę o znaczenie tytułu poematu: 

Fakty związane z wydaniem utworu: 

- pisany w latach 1832-1834,

- powstał na emigracji w Paryżu, 

- wydany w 1834 r. 

- epilog został napisany po ukończeniu dzieła, ale wydano go dopiero w 1860 r. (czyli po śmierci Mickiewicza).

3. "Epilog" - głos zza grobu:

        a. Spójrzcie w tekst epilogu - tu znajduje się tekst: https://pl.wikisource.org/wiki/Pan_Tadeusz_(wyd._1921)/Epilog

        b. Wypełnijcie kartę pracy

       

        b. O epilogu:

                * nigdy nie został wydrukowany za życia autora - po raz pierwszy został dołączony do utworu w roku 1860 (5 lat po śmierci Mickiewicza) 

                * jest gorzkim podsumowaniem utworu - jest wypełniony smutek i ukazuje rozczarowanie Mickiewicza 

                * przedstawia grzechy polskiej emigracji - np. ucieczkę od obowiązków żołnierskich, współpracę z wrogiem, kłótliwość, upadek moralny, wykorzenienie polskości, wzajemne obwinianie się 

                * wyjaśnia idylliczność opisu ojczyzny - to dzieło, które ma podnieść na duchu Polaków 

                * mówi o przeznaczeniu utworu - utwór miał pełnić funkcję terapeutyczną, pokrzepić serca i leczyć zranione dusze 

                * jest krytyką władz i społeczności państw zachodnich - niegościnność, obojętność na problemy Polaków, brak podziwu dla prawdziwych bohaterów 

4. Epopeja - o gatunku słów parę: 

        a. Do jakiego rodzaju literackiego zaliczymy "Pana Tadeusza" i dlaczego? Podajcie argumenty.

EPIKA:

* jest napisany wierszem, ale mówi w nim narrator

* ukazano w nim świat przedstawiony (bohaterowie i zdarzenia w określonym miejscu i czasie)

* zawiera elementy opowiadania, opisy, dialogi

* tekst dużych rozmiarów 

Literatura jest jednym ze składników budujących tożsamość narodową. Łączy nas nie tylko historia, tradycja czy język, ale także ważne książki, z którymi utożsamiamy się jako naród. A książką, którą uznaje się za szczególnie ważną jest epopeja. I tak Grecy mają „Iliadę” i Odyseję”, Francuzi „Pieśń o Rolandzie”, Niemcy „Pieśń o Nibelungach”, Anglicy „Beowulfa”, Rosjanie „Słowo o wyprawie Igora”, a Polacy „Pana Tadeusza”.

Epopeję zawdzięczamy starożytnym Grekom. Samo słowo "epika" pochodzi od greckiego "epikós", "épos", czyli "słowo", "opowieść". Z tych samych słów, co epika, wywodzi się jeden z najstarszych gatunków literackich -  "epos", zwany dziś "epopeją".

Co ciekawe, epos (epopeję) zaliczamy do epiki, mimo że jest napisany wierszem. To dlatego, że opowiada historie.

"Pan Tadeusz" to epopeja narodowa - to określenie  przyznawane jest zwykle jednemu dziełu literatury narodowej, które według materiałów historycznych czy tradycji ma najwierniej oddawać charakterystyczne dla epoki rysy narodu lub jego warstwy, osiągając jednocześnie wysoki stopień artyzmu.

        b. Karta pracy - epopeja narodowa 

5. Motywy literackie:

        a. Stwórzcie mapę myśli z motywami literackimi:

* motyw Arkadii - dla poety, przebywającego na emigracji arkadią jest jego kraj rodzinny - Litwa z lat 1811 - 1812. Tęsknota za ojczyzną sprawia, iż Adam Mickiewicz ukazuje ją w sposób wyidealizowany. Świat, który przepełniony jest dobrem, harmonią, w której żyją zarówno ludzie, jak i przyroda, w którym to, co złe jest chwilowe i ma swoje szczęśliwe zakończenie. 

* motyw dzieciństwa - w "Panu Tadeuszu" dzieciństwo jest tą utraconą arkadią. Poeta w "Inwokacji" przywołuje Litwę - "kraj lat dziecinnych". To miejsce pełne ciepła, radosne, do którego człowiek chętnie powraca i za którym tęskni.

* motyw sporu - jednym z trzech głównych wątków fabularnych "Pana Tadeusza" jest spór o zamek między Soplicami a Horeszkami. Konflikt istnieje również między Asesorem i Rejentem i dotyczy ich psów myśliwskich. Spór ten kończy się remisem, gdyż zająca oba charty dopadają jednocześnie.

* motyw ojczyzny - dzieło zrodziło się z ogromnej miłości do ojczyzny oraz tęsknoty za krajem. Soplicowo to oaza polskich tradycji i obyczajów. Również świadomość przynależności do kraju, którego w tamtych czasach nie ma już na mapach Europy, jest silna i przekazywana z pokolenia na pokolenie. Wspomnienia lat wolności i świetności ojczyzny są ciągle żywe i obecne w sercach bohaterów.Ta mała, nieomalże sielska ojczyzna, to odbicie całego narodu, z jego wadami i zaletami, z jego dorobkiem kulturowym, zwyczajami oraz z historycznym dziedzictwem.  

* motyw miłości - miłość między Jackiem Soplicą a Ewą Horeszkówną była niespełniona, nieszczęśliwa. Uczucie między Tadeuszem a Zosią z kolei to przykład miłości szczęśliwej. Była ona jednocześnie spełnieniem marzenia Jacka Soplicy o zawarciu zgody między Soplicami i Horeszkami.

* motyw przyrody - w utworze Adama Mickiewicza przyroda odgrywa istotną rolę. Poeta opisuje plastycznie litewskie krajobrazy, wykorzystuje barwy, światło i ruch. Natura w epopei urasta do rangi bohatera literackiego. Współgra ona z życiem bohaterów, urzeka ich swoim pięknem, a jednocześnie wyznacza rytm życia i pracy poprzez następstwo pór roku oraz wschody i zachody słońca. To świat, do którego chętnie chciałoby się uciec, by, choć przez parę minut, zaznać uczucia szczęśliwości, wypełniającego każdą sferę życia.

 

* motyw domu - domem jest ojczyzna, "kraj lat dziecinnych", ale także dworek szlachecki w Soplicowie, który stanowi wzór szlacheckiego życia, dla mieszkańców jest powodem do dumy.

* motyw patriotyzmu - jest wszechobecny na kartach dzieła. Wszyscy bohaterowie to patrioci, z niecierpliwością wypatrujący wszelkich wiadomości z kraju i możliwości wyzwolenia ojczyzny. Patriotyzm przejawia się w ich rozmowach, w przestrzeganiu dawnych obyczajów, w kulcie polskości.

* motyw muzyki - w utworze znajdują się mistrzowsko opisane trzy koncerty. Poprzez zastosowanie licznych środków stylistycznych, poeta wspaniale oddaje nastrój i muzykalność opisywanych koncertów. Koncert Wojskiego na rogu to barwna opowieść o łowach, zamknięta w muzycznych scenach. Gra rogu zostaje dodatkowo wzmocniona echem. Słychać w niej odgłosy zwierząt, strzelanie, głosy myśliwych, a wszystko to zamknięte zostaje w dźwiękach. Drugim koncertem jest koncert żab, który zachwyca swą naturalnością Hrabiego. Porównuje go do „harf eolskich”. Trzeci koncert to koncert Jankiela na cymbałach.

* motyw przemiany - Jacek Soplica z awanturnika i zabójcy przemienia się w oddanego i prawego żołnierza, skromnego emisariusza, przyjmuje nazwisko Robak na znak pokory.

* motyw zbrodni - zbrodniarzem staje się Jacek Soplica, który w afekcie zabija Stolnika Horeszkę. Zbrodnia, wynikająca z zemsty, staje się przyczyną wieloletniego konfliktu miedzy rodami. Sam Jacek ma świadomość, że zabił w przypływie złości i rozpaczy, jednak przez okoliczną ludność zostaje uznany za zdrajcę, mordercę i sprzymierzeńca wroga.

* motyw Żyda - Jankiel, stary Żyd, jest Polakiem i patriotą. Jako postać utworu, która co prawda dość rzadko pojawia się na kartach dzieła, pozostaje on równorzędnym bohaterem, który bierze aktywny udział w kluczowych momentach akcji. To Jankiel, dzierżawiąc obie karczmy – jedną, należącą niegdyś do Stolnika i drugą, należącą do Sędziego – dokonał symbolicznego zjednoczenia wrogich sobie miejsc. To typ, który stara się bezkonfliktowo godzić ludzi, który czuje się Polakiem i krzewi polskość, przywożąc z podróży wiadomości z kraju i patriotyczne pieśni. To on jako pierwszy rozpowszechnia w okolicy Mazurek Dąbrowskiego. Od początku jest wtajemniczony w misję księdza Robaka i jego plany powstańcze, rozumie je, wspiera i staje się jego stronnikiem.

6. Wątki w "Panu Tadeuszu":