26.01.2026r. 

27.01.2026r. 

28.01.2026r. 

Temat: ,,Syzyfowe prace" - geneza powieści oraz elementy świata przedstawionego.

Cele:

1. Poznaję biografię Stefana Żeromskiego.

2. Objaśniam genezę powstania lektury.

3. Opowiadam o świecie przedstawionym powieści. 

4. Interpretuję znaczenie tytułu utworu. 

5. Opowiadam o języku powieści.

6. Poznaję gatunek powieści. 

1. O autorze:

        a. Film: https://www.youtube.com/watch?v=3bPOVfwqDRw

        b. Na podstawie filmu stwórz krótką notkę o autorze - podaj lata życia, kim był, pod jakimi pseudonimami tworzył, jak był nazywany, jakie utwory stworzył

        c. Żeromski traktował pisanie jako swoistą pracę dla narodu:

"Byłem zawsze jak dobosz, który biegnie bez tchu obok spracowanego szeregu, znany takt wybijając pałkami"

2. Geneza utworu:

        a. Z życia autora:

Pracę nad "Syzyfowymi pracami" Żeromski rozpoczął w Szwajcarii, gdzie w latach 1892-1896 pracował w polskim muzeum historycznym w Rapperswilu, porządkując ideową spuściznę Wielkiej Emigracji po powstaniu listopadowym. 

W Szwajcarii miał również możliwość przyjrzenia się systemowi szwajcarskiej edukacji. Refleksje pisarza można odnaleźć w rozmyślaniach inspektora Jaczmieniewa, który w drugim rozdziale książki z tęsknotą wspomina czas, gdy poznawał metody pracy z dziećmi w Szwajcarii. Z obrazem szwajcarskiej szkoły, nieupolitycznionej, uczącej samodzielności myślenia, pisarz skontrastował obraz szkoły poddanej bezwzględnej rusyfikacji.  

Powieść napisana przez Stefana Żeromskiego pod pseudonimem Maurycy Zych ukazała się pierwotnie w czasopiśmie „Nowa Reforma” w 1897 roku. Natomiast na terenie zaboru rosyjskiego w 1909 wydano ją pod tytułem Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace.

WAŻNE: Autentyczne wydarzenia z życia Stefana Żeromskiego stały się inspiracją do napisania powieści ,,Syzyfowe prace”.  Autobiografizm jest widoczny w wydarzeniach, bohaterach, miejscach - w całej fabule.

        b. Notatka do uzupełnienia:

3. Świat przedstawiony: 

        a. Czas akcji:

XIX wiek - lata 1872-1884

Rozpoczęcie akcji

4 stycznia ok. 1872 r. (lub 1871 r.)  - państwo Borowiczowie odwożą ośmioletniego Marcina do szkoły w Owczarach.

Data roczna nie pada w książce, wiemy jednak, że akcja rozpoczyna się, gdy Marcin ma 8 lat i wiemy również, że gdy pani Borowiczowa spodziewała się dziecka, powstanie styczniowe chyliło się ku upadkowi - był to zatem rok 1864 r. (lub koniec roku 1863). Marcin Borowicz urodził się więc prawdopodobnie w 1864 roku, a akcja powieści rozpoczyna się 8 lat później.

Zakończenie akcji

wrzesień ok. 1884 r. (według niektórych badaczy 1881 lub 1882 ) – Marcin, po zdaniu matury, a przed rozpoczęciem studiów w Warszawie, wraca do Klerykowa i tam dowiaduje się, że Biruta wyjechała do Rosji.

Trudno doliczyć się liczby lat, które wyznaczają okres przebiegu akcji. Większość opracowań zamyka akcję w 10 latach, podając, że Marcin jako maturzysta ma 18 lat. Jednak w rozdziale XII narrator tak mówi o Marcinie: "Raptowne zdruzgotanie ustalonych wierzeń wprowadziło osiemnastoletniego szóstoklasistę do całkowicie nowego świata". Zatem w ósmej klasie, gdy Marcin zdaje maturę, ma raczej 20 lat. 

       * Kontekst historyczny:

– okres zaborów, sytuacja Polaków w zaborze rosyjskim po upadku powstania styczniowego (powstanie styczniowe: 1863 - 1864) - czas wzmożonych represji, konfiskaty majątków, podział społeczeństwa na tych, którzy biernie poddają się zmianom, i nielicznych walczących patriotów;

– postępująca rusyfikacja, kolejne zaostrzenie rygorów szkolnych (szczególnie po 1879 r., gdy kuratorem okręgu szkolnego został Apuchtin), w szkole obowiązkowe uczenie po rosyjsku);

 

- zmiana nazw ulic, stacji kolejowych na rosyjskie, wprowadzanie się Rosjan do Klerykowa, wprowadzenie języka rosyjskiego jako języka urzędowego (polski traktowany jest jako język "miejscowy").

       * Retrospekcje:

– wspomnienia radcy Grzebickiego o wjeździe cara Mikołaja I do Warszawy, aby koronować się na króla Polski (1829 r.)

– rozmyślania pani Borowiczowej nad przyszłością syna nakładające się na przerażające wspomnienia z czasów powstania listopadowego (1830–1831) i styczniowego (1863–1864),

– opowieści strzelca Szymona Nogi o Kosturze i powstańcu wleczonym przez dwóch Rosjan, którego mogiłę znaczy czarny spróchniały krzyż na drzewie (obojętność Marcina, ale też świadomość krzywdy wyrządzonej jego rodzinie),

- Wspomnienia dzieciństwa Andrzeja Radka (dom rodzinny w Pajęczynie Dolnym, nauka w progimnazjum w Pyrzogłowach).

        b. Miejsce akcji - akcja powieści rozgrywa się na zieiach polskich będących pod zaborem rosyjskim:

* Owczary – tu Marcin kończył szkołę elementarną.

* Kleryków – tu znajdowało się gimnazjum Borowicza i Radka.

Miejsca:

1. Mieszkanie prof. Majewskiego; Marcin Borowicz przychodził do niego na korepetycje przed egzaminem wstępnym do gimnazjum.

2. Stancja p. Przepiórkowskiej (Starej Przepiórzycy), gdzie Marcin Borowicz mieszkał w czasie pierwszych lat nauki w gimnazjum.

3. Pokoik u państwa Płoniewiczów, w którym zamieszkał Andrzej Radek po przyjeździe do Klerykowa w zamian za korepetycje dla Władzia, syna Płoniewiczów.

4. Sala teatralna, Marcin Borowicz był widzem rosyjskiej sztuki, czym zyskał sobie przychylność władz szkolnych.

5.  Gmach Starego Browaru (tzw. górka Gontali), na którego poddaszu uczniowie prowadzili konspiracyjne spotkania naukowe i patriotyczne.

* Gawronki – rodzinna miejscowość Marcina Borowicza (dom rodzinny i okolice).

* Pajęczyn Dolny – rodzinna miejscowość Andrzeja Radka (to miejsce z przeszłości - przywołane w retrospekcji, podobnie jak Pyrzogłowy, gdzie Radek uczęszczał do progimnazjum).

WAŻNE: miejsca akcji „Syzyfowych prac” miały swoje odpowiedniki w rzeczywistości. Gawronki są wiernym opisem rodzinnego domu Stefana Żeromskiego – Ciekot, Owczary – miejscowości Psary, w której pisarz uczył się do egzaminów wstępnych, a Kleryków – Kielc, gdzie autor dzieła uczęszczał do gimnazjum.

        c. Bohaterowie:

Marcin Borowicz, Andrzej Radek, Bernard Zygier

Walenty i Helena Borowiczowie, inspektor Jaczmieniew, Anna Stogowska "Biruta", Antoni Paluszkiewicz "Kawka"

        d. Wątki - fabuła spaja trzy wątki: 

1. psychologiczny (dojrzewanie Marcina Borowicza): główny wątek „Syzyfowych prac” związany jest z postacią Marcina Borowicza. Czytelnik poznaje bohatera w wieku ośmiu lat i przez jedenaście lat śledzi dojrzewanie emocjonalne chłopca. Marcin przeżywa rozstanie z rodzicami, pierwsze problemy z nauką w szkole elementarnej w Owczarach, a później w klerykowskim gimnazjum. Musi nauczyć się samodzielności i radzić z przytłaczającą samotnością.

2. społeczny (droga życiowa Andrzeja Radka): Andrzej Radek jest synem biednego fornala. Od najmłodszych lat zmuszano go do pracy na dworze przy pilnowaniu gęsi i świń.  Jego życie radykalnie zmienia się w chwili, kiedy zostaje dostrzeżony przez korepetytora paniczów – Antoniego Paluszkiewicza. Schorowany nauczyciel uczy chłopca czytać i pisać. Widząc jego postępy, postanawia umieścić Radka w progimnazjum. Za własne oszczędności opłaca mu stancję i naukę w Pyrzogłowach. Potem chłopiec trafia do Klerykowa. 

3. patriotyczny (działalność konspiracyjna Bernarda Zygiera): problemem, który poruszył Stefan Żeromski w „Syzyfowych pracach” jest rusyfikacja polskiej młodzieży, która musiała dorastać w latach po upadku powstania styczniowego i wzmożonej akcji wynaradawiania, podjętej przez władze carskie.Proces rusyfikacji głównego bohatera powieści przerywa pojawienie się nowego ucznia w szkole – Bernarda Zygiera. Przybysz z Warszawy, członek tajnych kółek młodzieży polskiej, jest bardziej świadomy ojczyzny niż gimnazjaliści z Klerykowa. Dzięki niemu poznają prawdę o powstaniu listopadowym, a później jednoczą się na spotkaniach, na których poznają historię i literaturę Polski.

        e. O czym jest ta powieść? 

* O losach bohaterów: Marcina Borowicza, Andrzeja Radka, Bernarda Zygiera, Anny Stogowskiej, czyli o sytuacji młodzieży polskiej w drugiej połowie XIX w. w zaborze rosyjskim.

* O Polsce. O trudnym życiu Polaków po upadku powstania styczniowego. 

* O metodach i skutkach rusyfikacji. O różnych postawach Polaków wobec rusyfikacji.

* O dojrzewaniu Marcina do bycia Polakiem.

* O szkole.

---> Motywy:

* dorastanie/młodość - Bohaterowie od najmłodszych lat muszą uczyć się samodzielności, poznają smak pierwszych smutków i radości, przeżywają chwile strachu i wzruszenia. Dojrzewają emocjonalnie popełniając błędy, które stanowią dla nich osobistą lekcję życia. 

* przyjaźń/miłość - Historia krótkiej miłości Marcina Borowicza do uczennicy gimnazjum żeńskiego, Anny Stogowskiej to opowieść o uczuciu niespełnionym i nieszczęśliwym. 

* patriotyzm - Ojczyzna dla bohaterów powieści Stefana Żeromskiego jest czymś nieistotnym, nieznanym i niezrozumiałym. Gimnazjaliści, poddawani rusyfikacji, poznają Polskę przez pryzmat sfabrykowanych podręczników historii. Zmuszani do mówienia i myślenia po rosyjsku powoli zapominają o swoim pochodzeniu. Dopiero lekcja języka polskiego i śmiałe wystąpienie Bernarda Zygiera zmienia nastawienie polskiej młodzieży do pojęcia ojczyzny. Zaczynają poznawać historię i literaturę własnego narodu, dojrzewają do stawienia oporu uciskowi politycznemu i walki o wolność Polski. Osamotnieni w szkole, odizolowani od wpływu domu rodzinnego nie potrafią utożsamiać się ze swoim narodem. Dopiero świadomość narodowa, którą budzi w sercach chłopców recytacja „Reduty Ordona”, uczy ich, z czym się wiąże patriotyzm.

        f. Interpretacja tytułu:

Tytuł powieści stanowi aluzję do mitu o Syzyfie, wykonującym bezsensowną, nieustającą pracę - syzyfowa praca to praca nieprzynosząca efektu i niekończąca się, mimo włożonego w nią wysiłku.

Z jednej strony określenie to można odnieść do działań nauczycieli i urzędników, którym ostatecznie nie da się zrusyfikować młodzieży. To wysiłki zaborców dążących do całkowitej rusyfikacji; zmagali się oni z oporem polskiej młodzieży, a kiedy sądzili, że są już u celu i młodzi ludzie ulegli ich presji (np. początkowa sympatia Marcina wobec rosyjskich nauczycieli), to dzięki takim osobom, jak Zygier, musieli rozpoczynać swój trud od początku.

Z drugiej strony do pracy Syzyfa można porównać także nieustanny wysiłek młodzieży, stawiającej opór rusyfikacji i dążącej do zachowania polskości - to utrzymanie polskości, polskiej mowy, tradycji, kultury

        

        g. Ważne terminy: 

* rusyfikacja - narzucanie kultury rosyjskiej, języka rosyjskiego jako obowiązujących, metoda stosowana w okresie zaborów przez władze carskie. Akcja rusyfikacyjna stanowiła ściśle zaplanowaną i stale kontrolowaną operację na narodzie. Ideologowie rusyfikacji kierowali tym procesem z samej Moskwy. Niezawodnie miały działać nawet najniższe organa rosyjskie, odpowiedzialne za eliminację polskiej kultury w miastach i na wsiach.

Władzom carskim przeszkadzał przede wszystkim język. To polska mowa była przecież nośnikiem narodowych zwyczajów, tradycji i idei patriotycznych. W języku zachowane były fakty historyczne z dziejów Polski i duch narodu. O ile jednak trudno o wynarodowienie starszej części społeczeństwa, o tyle szkoła stanowiła doskonałe pole do pracy dla rusyfikatorów – jak sądziły carskie władze. 

Już w Owczarach Marcinek Borowicz styka się z zakazem mówienia po polsku. Wiechowski wykonuje swoją syzyfową pracę, wpajając polskim dzieciom obcy alfabet, gramatykę, tradycje, a nawet zwyczaje religijne. Katolicyzm jest dyskryminowany równie silnie, co polskość.

* rusofil - sympatyk tego, co rosyjskie

4. Gatunek:

        a. "Syzyfowe prace" można nazwać powieścią obyczajowo psychologiczną. 

Wątek psychologiczny jest pierwszoplanowy - wszystkie wydarzenia związane z dojrzewaniem bohatera (stany uczuciowe, zachowania dorastającego chłopca).

Wątki obyczajowe:

- wątek "starej Przepiórzycy"

- wątki związane z życiem w miasteczku

Ze względu na główny temat powieści, jakim jest dorastanie Marcina Borowicza, książkę też określa się czasami powieścią o dojrzewaniu.

WAŻNE! TO NIE POWIEŚĆ HISTORYCZNA! Akcja powieści historycznej przedstawia okres dziejowy zamknięty dla pisarza - wcześniejszy niż epoka, w której żyje i pisze. Akcja "Syzyfowych prac" toczy się w latach współczesnych Żeromskiemu - to lata jego dzieciństwa i młodości. 

Książka ta ma walory historyczne i dokumentalne, natomiast nie jest powieścią historyczną! 

 

5. Język powieści:

        a. Język narratora jest emocjonalny, dla lepszego oddania realiów opisywanego świata nasycony:

• żargonem uczniowskim (np. „Pewnej galówki w grudniu obydwaj bryknęli za miasto przed nabożeństwem, które w miejscowym kościele miało się odbyć o godzinie dziesiątej”.);
• rusycyzmami (np. „Była to najbardziej zjadliwa forma obrusienja, bo dobrowolnie, we wnętrzu własnych czaszek, stopniowo zaprowadzana przez młodzież".);
• czasem gwarą (np. „Zdarzyło się pewnego razu, że mu karbowy wytatarował postronkiem skórę na plecach".).
• w opisach narrator stosuje środki stylistyczne, które sprawiają, że nabierają one wymiaru symbolicznego