8.10.2025r. 

Temat: „Wpadam do Soplicowa, jak w centrum polszczyzny (...)”. 

1. Z wizytą w Soplicowie:

"Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju

Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,

Stał dwór szlachecki..."

    

        a. Karta pracy - Soplicowo jako ostoja polskości 

2. Bohaterowie w akcji:

        a. Jak można podzielić bohaterów „Pana Tadeusza”? Stwórzcie mapę myśli. 

        b. Ważne pojęcia:

* pokrewieństwo „po kądzieli” – pochodzenie ze strony matki, w linii żeńskiej; kobiety nosiły swoje nazwisko rodowe tylko do zamążpójścia, potem przejmowały nazwisko i tytuł męża, a jego herb łączyły
z ojcowskim

* pokrewieństwo „po mieczu” – pochodzenie ze strony ojca, w linii męskiej; ważniejsze, gdyż tą drogą potomkowie dziedziczyli nazwisko, herb

i tytuł

        c. Kto jest kim? Wklejka:

a tu w innej wersji:

        d. Zajmowane stanowiska: https://wordwall.net/pl/resource/12157469/polski/pan-tadeusz-nazwy-urz%C4%99d%C3%B3w

Bohaterowie często sa określani nazwa urzędu, który pełnią lub pełnili. Kto i czym się zajmował? 

• W dawnej Polsce urzędnik zajmujący się rodzinami rycerzy, którzy wyruszali na wojnę, później niższy urzędnik ziemski - Wojski Hreczecha
• W dawnej Polsce niższy urzędnik sądowy, do którego obowiązków należało m.in. ogłaszanie uchwał sądowych - Woźny Protazy
• W dawnej Polsce urzędnik sprawujący pieczą nad stołem panującego, później - honorowy urząd ziemski - Stolnik Horeszko
• W dawnej Polsce wysoki urzędnik ziemski pełniący funkcję sędziego w sporach granicznych - Podkomorzy
• W dawnej Polsce urzędnik towarzyszący sędziemu - Asesor
• Urzędnik sporządzający akty notarialne - Rejent Bolesta
• Urzędnik zarządzajacy kluczem majątków ziemskich - Klucznik Gerwazy
• Sędzia powiatowy - Sędzia Soplica

Ważne! 

Szlachta  to bohater zbiorowy "Pana Tadeusza". Szlachta (obok chłopstwa, mieszczaństwa i duchowieństwa) to  jeden ze stanów w dawnej Polsce cieszący się szczególnymi prawami. Wykształcił się z rycerstwa – jego zadaniem była obrona kraju. Do szlachty mogły należeć osoby, których oboje rodzice wywodzili się ze szlachty bądź które zostały nobilitowane; oznaką przynależności do stanu szlacheckiego był herb; szlachtę łączyły przyznawane wyłącznie jej przywileje oraz mit sarmackiego pochodzenia, natomiast różniły względy ekonomiczne.

Mickiewicz przedstawił różne rodzaje szlachty w "Panu Tadeuszu":

* magnateria - ród Horeszków

* średniozamożna szlachta - ród Sopliców 

* biedna szlachta - ród Dobrzyńskich 

* gołota - Gerwazy, Protazy 

Kultura szlachecka ma swe korzenie w sarmatyzmie oraz obyczajach rycerskich.

Sarmatyzm - styl życia, obyczaje i ideologia polskiej szlachty XVII i XVIII wieku, wywądzące się
z przekonania o pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów i tym samym przekonania o wyższości polskiej kultury, obyczajowości i struktury politycznej. Początkowo sarmatyzm był zjawiskiem pozytywnym,
ale z biegiem czasu szlachetne ideały uległy degradacji i bywały symbolem zacofania i konserwatyzmu.

Adam Mickiewicz przedstawił złożony obraz warstwy społecznaj, jaką jest szlachta.
Skrytykował wady, które przyczyniły się do upadku Rzeczypospolitej, ale wskazał także to,
co było dobre i warte podziwu.

        e. Karta pracy - opisujemy szlachtę:

        f. Strój szlachty:

3. Szlacheckie obyczaje:

        a. Co to jest obyczaj? 

OBYCZAJ

zwyczaj, reguła, norma, wzór, zasada, tradycja, moda, rytuał, konwencja.

        b. Dlaczego obyczaje były tak ważne w tradycji szlacheckiej? 

Obyczaje:

• łączą członków danej grupy, budują poczucie wspólnoty;

• wskazują sposób zachowywania się w różnych sytuacjach;

• są podstawą porządku społecznego
   (naruszanie obyczajów powoduje negatywną reakcję innych członków danej grupy);

• porządkują sprawy społeczne, które nie są regulowane przez przepisy prawa.

Już na pierwszych kartach "Pana Tadeusza" dał Mickiewicz prawdziwy przegląd  zwyczajów  szlacheckich, szczególną uwagę zwracając na staropolską gościnność:

– otwarta brama i drzwi dworku: "Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza, / Że gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza";
– wielka serdeczność w traktowaniu gości w myśl zasady : „Gość w dom, Bóg w dom”;

– uroczyste powitanie przez gospodarza lub, w razie jego nieobecności, przez wyznaczoną osobę,

np. Tadeusza wita Wojski [Ks. I, 148–159];

– troska o konie gości, których Sędzia nigdy nie odsyłał do gospody [Ks.I, 143–147];
– sadzanie gości na pierwszym miejscu.

        c. Przypomnijcie - czego dowiedzieliśmy się z "Mowy Sędziego o grzeczności" - to zbiór części obyczajów! 

Mowa Sędziego o grzeczności (Ks.I, 340-410): 

– grzeczność to nie tylko powitania;

– sposób zachowania się należy dostosować do pozycji danej osoby
(mąż dla żony, pan dla sług);

– zasad kultury należy się uczyć od starszych;

– należy zwracać uwagę na innych wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje;

– szczególnie ważne jest zachowanie wobec kobiet, np. usługiwanie im przy stole

4. Obowiązki i rozrywki szlacheckie:

        a. Jakie szlachta miała obowiązki? 

– szlachta nie uczestniczyła bezpośrednio w pracach polowych (chyba że zaściankowa),

– były osoby, które sprawowały kontrolę nad ich przebiegiem,

– Sędzia często sam doglądał gospodarstwa (I, 242–248),

– wszelkie prace wykonywali chłopi, nie czuli się jednak w swych zajęciach wykorzystywani, gdyż Sędzia dbał, by nigdy nie działa im się krzywda (I, 199–209),

– drobnymi czynnościami, jak np. karmieniem drobiu, zajmowała się Zosia

        b. Jakie były rozrywki szlachty? 

- spacery, przechadzki w określonym porządku

- opowieści, gawędy

- szkicowanie, malowanie, oglądanie krajobrazów

- zebrania szlacheckie (np. debata w karczmie Jankiela)